Kiedy w latach trzydziestych XX wieku ukazała się książka Bóg czarownic Margaret Alice Murray, mało kto mógł przewidzieć, że tekst napisany przez poważną brytyjską egiptolożkę stanie się jednym z najbardziej wpływowych i jednocześnie najbardziej kontrowersyjnych opracowań poświęconych historii czarownictwa. Praca ta, będąca popularną wersją wcześniejszej tezy z The Witch-Cult in Western Europe z 1921 roku, zaproponowała zupełnie nowy sposób patrzenia na procesy o czary. Zamiast widzieć w nich wyłącznie efekt zbiorowej histerii, przesądów i kościelnych represji, Murray przedstawiła oskarżonych jako wyznawców dawnej, przedchrześcijańskiej religii natury, której centrum stanowił Rogaty Bóg. Choć współczesna nauka odrzuciła większość jej twierdzeń, książka na zawsze zmieniła sposób, w jaki Zachód wyobraża sobie czarownictwo, sabaty i starą europejską duchowość.

Kim była Murray?

Margaret Alice Murray urodziła się 13 lipca 1863 roku w Kalkucie, w rodzinie brytyjskiej. Zanim trafiła na uniwersytet, pracowała jako pielęgniarka i działaczka społeczna. W 1894 roku rozpoczęła studia egiptologiczne na University College London pod kierunkiem Flindersa Petrie. Szybko została pierwszą kobietą wykładowczynią archeologii w Wielkiej Brytanii. Brała udział w wykopaliskach w Abydos, gdzie odkryła Osireion, oraz w Sakkara. Była cenioną specjalistką, a w środowisku egiptologicznym nazywano ją czasem „Grand Old Woman of Egyptology”. Do tematu czarownictwa zwróciła się podczas pierwszej wojny światowej, kiedy nie mogła wrócić do Egiptu. Zainteresowała się folklorem i aktami procesów o czary. Żyła do stu lat i zmarła w 1963 roku, krótko po swoich setnych urodzinach. Do końca broniła swoich poglądów na temat „starej religii”.

Pierwsza duża praca Murray, The Witch-Cult in Western Europe z 1921 roku, miała charakter akademicki. Była sucha, mocno oparta na cytatach ze źródeł i szczegółowych przypisach. Autorka zebrała zeznania z procesów angielskich, szkockich i kontynentalnych, a następnie próbowała wykazać, że za oskarżeniami o czary kryje się zorganizowany kult pogański. Bóg czarownic, wydany w 1931 lub 1933 roku (zależnie od wydania), był już książką przeznaczoną dla szerszego czytelnika. Styl stał się żywszy, bardziej entuzjastyczny i literacki. Murray złagodziła lub usunęła wiele elementów, które w pierwszej książce brzmiały mrocznie – zwłaszcza szczegółowe opisy rytuałów seksualnych czy ofiar z dzieci. Jednocześnie wzmocniła język religijny, wprowadzając określenia takie jak „stara religia”, „Bóg wcielony” czy „boska ofiara”. Książka miała być przystępnym podsumowaniem jej teorii i jednocześnie manifestem sympatii wobec wyznawców dawnego kultu.

Religia pogańska starsza od chrześcijaństwa

Centralna teza Murray brzmiała następująco: aż do XVII, a miejscami nawet XVIII wieku w Europie Zachodniej przetrwała zorganizowana religia pogańska starsza od chrześcijaństwa. Jej centrum stanowił Rogaty Bóg – bóstwo związane z cyklem natury, płodnością, śmiercią i odrodzeniem. Autorka śledziła jego wizerunki od paleolitycznych malowideł jaskiniowych. Najważniejszym przykładem była postać z jaskini Trois Frères w Ariège we Francji – mężczyzna ubrany w skórę jelenia z rogami na głowie, przedstawiony w pozie tanecznej wśród zwierząt. Murray interpretowała ją jako szamana lub inkarnację boga podczas rytualnego tańca mającego zapewnić rozmnożenie zwierzyny. Dalej prowadziła linię przez celtyckiego Cernunnosa, greckiego Pana, bóstwa egipskie i bliskowschodnie, aż po średniowieczne i nowożytne wyobrażenia diabła. W jej ujęciu diabeł znany z akt sądowych i chrześcijańskiej demonologii nie był przeciwnikiem starej religii, lecz jej zdegradowanym i zdemonizowanym obrazem. Sabaty, tańce, maski, rogi i symbole zwierzęce przestawały być dowodem satanistycznej herezji, a stawały się fragmentami dawnego systemu religijnego głęboko zakorzenionego w europejskiej kulturze ludowej.

Murray opisywała coveny jako grupy liczące trzynaście osób – dwunastu członków plus kapłan zwany często diabłem. Spotkania miały odbywać się regularnie na esbatach oraz większych sabatach cztery razy w roku. Kapłan występował w przebraniu rogatym i był czczony jako żywa inkarnacja boga. Religia ta miała być zasadniczo radosna, bliska naturze i wolna od chrześcijańskiego poczucia winy. Wyznawcy wykazywali upór, który Murray porównywała do odwagi chrześcijańskich męczenników. Ważnym elementem teorii była koncepcja boskiej ofiary, silnie inspirowana pracami Jamesa Frazera, zwłaszcza Złotą gałęzią. Okresowo zabijano przedstawiciela Rogatego Boga, by zapewnić odnowę ziemi i płodność. Murray włączała do tego schematu postacie historyczne: Williama Rufusa, Tomasza Becketa, Joannę d’Arc czy Gilles’a de Rais. W jej interpretacji śmierć Joanny d’Arc nie była wyłącznie politycznym i religijnym procesem, lecz rytualną ofiarą mającą odnowić życie kraju. Później, w książce The Divine King in England z 1954 roku, rozwinęła tę myśl jeszcze dalej, widząc w wielu angielskich królach ofiary tego samego kultu.

Co przeczytamy w książce

Książka opierała się głównie na zeznaniach z procesów o czary, kronikach, folklorze i porównaniach antropologicznych. Murray łączyła elementy odległe w czasie i przestrzeni w jedną ciągłą tradycję. Pisała z wyraźną sympatią do wyznawców „starej wiary” i z przekonaniem, że ich religia była starsza i bardziej naturalna niż narzucone chrześcijaństwo. Styl jest przystępny i sugestywny. Autorka nie ukrywała entuzjazmu. Dla wielu czytelników w pierwszej połowie XX wieku była to wyzwalająca interpretacja. Zamiast opowieści o szalonych czarownicach i diabelskich orgiach dostawali spójną historię przetrwania dawnej europejskiej duchowości.

Odbiór książki od początku był podzielony. Niektóre recenzje, na przykład w The Atlantic, chwaliły, że teoria Murray „robi nieskończenie lepszy sens” niż standardowa koncepcja czczenia diabła i że autorka pisze z żywym, entuzjastycznym stylem. Historycy jednak od początku byli sceptyczni. George Lincoln Burr krytykował obie książki za naiwne traktowanie zeznań – często wymuszonych torturami lub presją – jako wiarygodnych faktów oraz za brak znajomości nowoczesnej literatury historycznej. Prawdziwą popularność zapewnił Murray artykuł o czarownictwie w Encyclopædia Britannica, który pisała od 1929 do 1968 roku. Przedstawiała w nim swoją tezę jako powszechnie akceptowaną wiedzę. Dzięki temu przez dekady wielu czytelników, dziennikarzy i przyszłych neopogan traktowało ją jako autorytet.

Systematyczne obalenie tezy nastąpiło w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku. Norman Cohn w Europe’s Inner Demons, Keith Thomas, C. L’Estrange Ewen i później Ronald Hutton w The Triumph of the Moon wykazali liczne problemy metodologiczne. Murray selektywnie dobierała źródła, wybierając fragmenty pasujące do tezy i ignorując sprzeczności oraz kontekst. Liczba trzynaście w covenach opiera się głównie na jednym szkockim zeznaniu, a inne liczby autorka dopasowywała arbitralnie. Brakuje ciągłych dowodów na zorganizowany kult między chrystianizacją Europy a procesami nowożytnymi. Murray narzucała struktury znane z Frazera i wyobrażenia o nowoczesnym tajnym stowarzyszeniu na realia lokalnych chłopskich społeczności. Łączyła odległe zjawiska bez solidnego łańcucha dowodowego. Współczesny konsensus historyków jest jasny: oskarżeni o czary nie byli członkami paneuropejskiej przedchrześcijańskiej religii. Procesy wynikały ze splotu elitnej demonologii, lokalnych podejrzeń o szkodliwą magię, konfliktów społecznych i innych czynników. Teza Murray jest dziś uznawana za pseudohistoryczną.

Ogromny wpływ

Mimo odrzucenia akademickiego wpływ książki był ogromny. Spopularyzowała obraz czarownictwa jako „starej religii natury” skupionej wokół Rogatego Boga. Wpłynęła na literaturę – Aldous Huxley i Robert Graves czerpali z jej idei – oraz na kulturę popularną. Najważniejszy okazał się wpływ na narodziny Wicci. Gerald Gardner, twórca współczesnej Wicci, znał prace Murray. W Witchcraft Today z 1954 roku twierdził, że odkrył przetrwałe coveny „starej religii”. Murray napisała do tej książki wstęp, akceptując jego twierdzenia. Wiele elementów Wicci – coven liczący trzynaście osób, sabaty, Rogaty Bóg, idea ciągłości „Old Religion” – ma korzenie w jej tezach, nawet jeśli praktyka Gardnera była twórczą syntezą wielu różnych źródeł. Folklorystka Jacqueline Simpson zauważyła paradoks: Murray była sceptyczną racjonalistką, która chciała odczarować temat czarownictwa i sprowadzić go do zwykłej historii religii, a tymczasem jej opisy rytuałów i organizacji zostały użyte jako plan dla nowej religii magicznej.

Dziś Boga czarownic najlepiej czytać jako dokument historii idei, a nie jako podręcznik historii. Książka pokazuje, jak silna była w pierwszej połowie XX wieku potrzeba „sensownej” interpretacji procesów o czary. Pokazuje też, jak działała popularność Frazera i jak idea przetrwałej religii pogańskiej rezonowała z ówczesnymi nastrojami. Jednocześnie ilustruje klasyczne pułapki metodologiczne: selekcję źródeł, anachronizm i budowanie spójnej narracji kosztem faktów. W polskim wydaniu Wydawnictwa Fosforos (tłumaczenie Agnieszki Kisiel) książka jest dostępna jako lektura historyczno-kulturowa. Warto ją czytać równolegle z krytycznymi pracami Cohna, Huttona i nowszymi syntezami historii czarownictwa.

Na zakończenie

Bóg czarownic pozostaje fascynującą, odważną i głęboko wadliwą książką. Jej teza okazała się w dużej mierze błędna, a mimo to ukształtowała nowoczesne wyobrażenia o czarownictwie, Rogatym Bogu i europejskiej „starej wierze” bardziej niż większość poprawnych historycznie opracowań. Dla osób zainteresowanych historią religii, folklorem, narodzinami Wicci i sposobem, w jaki idee naukowe wpływają na kulturę, jest to lektura wciąż ważna i wciągająca. Pokazuje, że nawet błędna teoria może mieć ogromną siłę kulturową, jeśli trafia w realne potrzeby epoki i oferuje spójną, emocjonalnie przekonującą opowieść.