Wstęp – dlaczego ten temat w ogóle istnieje

Kiedy mówimy o starości, w naszych głowach pojawia się zwykle obraz zasłużonego odpoczynku, emerytury spędzanej na działce, opiece nad wnukami lub oglądaniu seriali. Rzadko kiedy, a właściwie prawie nigdy, nie przychodzi nam do głowy, że osoby starsze wciąż mogą być istotami seksualnymi. A przecież potrzeba bliskości, dotyku, czułości i bycia pożądanym to jedne z najbardziej podstawowych ludzkich potrzeb. One nie znikają wraz z przekroczeniem siedemdziesiątego czy osiemdziesiątego roku życia. One ewoluują, zmieniają swoją formę i intensywność, ale pozostają obecne.

Tymczasem w przestrzeni publicznej panuje głucha cisza na ten temat. Seks seniorów to wciąż obszar, o którym się nie mówi, który jest wypierany ze świadomości społecznej, wyśmiewany lub po prostu ignorowany. A skala zjawiska jest ogromna. Według różnych badań, nawet połowa osób powyżej siedemdziesiątego roku życia wciąż prowadzi aktywne życie seksualne, a zdecydowana większość deklaruje, że bliskość fizyczna jest dla nich ważna. To oznacza, że mówimy o milionach ludzi w naszym kraju, których potrzeby i problemy są spychane na margines.

Głębokie korzenie społecznego tabu

Żeby zrozumieć, dlaczego temat seksu w późnym wieku jest tak trudny i wstydliwy, musimy sięgnąć do źródeł naszego myślenia o starości i o seksualności. Te dwa obszary w naszej kulturze funkcjonują jako wzajemne przeciwieństwa. Seks kojarzy nam się z młodością, pięknem, sprawnością, płodnością i wigorem. Starość natomiast to synonim spadku formy, chorób, zmarszczek i wycofania. Połączenie tych dwóch obrazów w jednym jest dla wielu osób po prostu nie do pomyślenia. To tak zwany dysonans poznawczy – sytuacja, w której nasze utarte schematy myślowe zostają zakłócone.

W kulturze zachodniej, a Polska nie jest tutaj wyjątkiem, funkcjonuje bardzo silny kult młodości. Media, reklamy, filmy i seriale zalewają nas obrazami pięknych, młodych, wysportowanych ciał. Osoby starsze są w tym przekazie praktycznie niewidoczne, a jeśli już się pojawiają, to zwykle w rolach drugoplanowych, jako babcie, dziadkowie, mądrzy starsi ludzie, ale nigdy jako osoby kochające, pożądające i kochane. Ta niewidzialność sprawia, że sami seniorzy zaczynają internalizować przekaz, że ich czas minął, że nie wypada im już myśleć o seksie, że to byłoby coś niestosownego.

Bardzo ważnym elementem tego tabu jest też perspektywa dorosłych dzieci. Dla nich rodzice są przede wszystkim rodzicami – opiekunami, autorytetami, często osobami, które postrzega się przez pryzmat roli rodzinnej i opiekuńczej. Wyobrażenie sobie ich w sytuacjach intymnych jest dla większości ludzi psychologicznie trudne, a nawet niemożliwe. To blokada natury psychoseksualnej, która ma swoje korzenie w dzieciństwie. W efekcie dorosłe dzieci często infantylizują swoich starszych rodziców, traktując ich jak osoby, które trzeba chronić przed trudnymi tematami. Komentarz w stylu mamo w twoim wieku albo tato czy ty aby na pewno to już często pada, nawet jeśli jest wypowiadany w dobrej wierze.

Do tego dochodzi kwestia języka. Język, jakim mówimy o starości, jest nacechowany negatywnie lub co najmniej protekcjonalnie. Mówimy o jesieni życia, o schyłku, o starości nie radości. Nie ma w nim miejsca na pozytywne opisywanie cielesności czy pożądania. Nie istnieją powszechnie używane, neutralne określenia na intymność w późnym wieku. Ta luka językowa sprawia, że nawet jeśli ktoś chciałby porozmawiać na ten temat, nie bardzo wie jak to zrobić, żeby nie zabrzmieć śmiesznie lub niestosownie.

Czego tak naprawdę boją się seniorzy – lęki i obawy wewnętrzne

Oprócz zewnętrznego tabu, które narzuca społeczeństwo, sami seniorzy borykają się z wieloma wewnętrznymi lękami i obawami, które często skutecznie blokują ich przed realizowaniem własnych potrzeb. Te obawy są bardzo realne i głęboko zakorzenione w doświadczeniu starzenia się.

Lęk przed śmiesznością jest jednym z najsilniejszych. W kulturze, która wyśmiewa starszych ludzi próbujących wyglądać młodo lub zachowywać się jak młodzi, obawa przed tym, że ktoś mógłby nas przyłapać na gorącym uczynku, jest paraliżująca. Starszy mężczyzna kupujący prezerwatywy w aptece, starsza kobieta idąca do sklepu z gadżetami erotycznymi – to obrazy, które w powszechnym odczuciu budzą zażenowanie lub uśmiech politowania. Ten strach przed oceną, przed tym, co powiedzą dzieci, wnuki, sąsiedzi, jest tak silny, że wiele osób woli całkowicie zrezygnować z tej sfery życia niż narazić się na potencjalny wstyd.

Lęk przed odrzuceniem z powodu wyglądu to kolejny ogromny problem. Kobiety szczególnie mocno przeżywają zmiany w swoim ciele związane z wiekiem. Obwisła skóra, zmarszczki, blizny po operacjach, utrata jędrności piersi – to wszystko sprawia, że wiele seniorek czuje się nieatrakcyjnie i nie chce pokazywać się nago nawet przed długoletnim partnerem. Mężczyźni również borykają się z kompleksami, zwłaszcza gdy pojawia się problem z utrzymaniem erekcji, co jest dla wielu z nich równoznaczne z utratą męskości. To powoduje, że w ogóle unikają sytuacji intymnych, żeby nie przeżywać porażki.

Lęk przed bólem i dyskomfortem fizycznym jest bardzo praktyczny i uzasadniony. Kobiety po menopauzie często doświadczają suchości pochwy, która sprawia, że stosunek staje się bolesny. Mężczyźni z przerostem prostaty lub po operacjach prostaty mogą mieć problemy z osiągnięciem i utrzymaniem wzwodu. Osoby cierpiące na artretyzm czy reumatyzm boją się, że niektóre pozycje będą sprawiać im ból. Zamiast szukać rozwiązań, wielu seniorów po prostu rezygnuje, uznając, że tak już musi być.

Lęk przed chorobami i śmiercią pojawia się szczególnie w nowych związkach, które są zawierane w późnym wieku. Czy mogę sobie pozwolić na ekscytację i radość z nowego partnera, skoro w każdej chwili może dopaść nas choroba? Czy to w ogóle wypada myśleć o przyszłości, skoro ta przyszłość jest niepewna? Te pytania często pojawiają się w głowach seniorów, którzy doświadczyli już odejścia współmałżonka i boją się kolejnej straty.

Zmiany fizjologiczne – co się dzieje z ciałem i jak sobie z tym radzić

Żeby mówić o seksualności seniorów, trzeba najpierw zrozumieć, co dzieje się z ludzkim ciałem w procesie starzenia. To nie jest tak, że seks staje się niemożliwy. On się po prostu zmienia. I kluczowe jest odróżnienie naturalnych, fizjologicznych zmian od patologii, które wymagają leczenia.

Kobiece ciało po menopauzie

Dla kobiet przełomowym momentem jest menopauza, czyli ostatnia miesiączka w życiu. Wraz z nią drastycznie spada poziom żeńskich hormonów, zwłaszcza estrogenów. Estrogeny to nie tylko hormony odpowiedzialne za płodność. One wpływają na cały organizm, w tym na układ moczowo-płciowy. Gdy ich brakuje, ściany pochwy stają się cieńsze, mniej elastyczne i tracą zdolność do nawilżania. To zjawisko nazywa się zanikiem pochwy i dotyka większości kobiet po menopauzie, chociaż w różnym stopniu.

Konsekwencje są bardzo konkretne. Suchość pochwy sprawia, że podczas stosunku pojawia się tarcie, które może być bolesne. Pojawiają się mikrourazy, otarcia, a nawet krwawienia. To zniechęca do współżycia, ale też zwiększa ryzyko infekcji, ponieważ uszkodzona błona śluzowa jest bardziej podatna na bakterie i wirusy. Wiele kobiet myśli, że tak już musi być, że to nieunikniona cena starości. Nic bardziej mylnego.

Rozwiązania są proste

Rozwiązania są proste i dostępne. Podstawą są lubrykanty, czyli środki nawilżające, które stosuje się bezpośrednio przed stosunkiem. To nie jest żaden wstyd, tylko normalne narzędzie, tak samo jak okulary do czytania. Lubrykanty na bazie wody są tanie, dostępne w każdej aptece i supermarkecie i całkowicie bezpieczne. Dla kobiet, które mają problem z przewlekłą suchością, są też nawilżacze dopochwowe, które stosuje się regularnie, co kilka dni, żeby utrzymać odpowiedni poziom nawilżenia tkanek.

Jeśli to nie pomaga, można sięgnąć po miejscową terapię hormonalną. To są kremy, globulki lub krążki dopochwowe zawierające niewielkie dawki estrogenu. Działają one miejscowo, praktycznie nie wchłaniają się do krwiobiegu, więc są bezpieczne nawet dla kobiet, które z powodów zdrowotnych nie mogą przyjmować hormonów doustnie. Ta terapia przywraca elastyczność i nawilżenie tkanek, likwiduje ból i dyskomfort. Warto o nią zapytać ginekologa.

Nowoczesna medycyna oferuje też bardziej zaawansowane metody, takie jak laseroterapia czy terapia osoczem bogatopłytkowym, które stymulują regenerację tkanek i poprawiają ukrwienie okolic intymnych. To rozwiązania droższe i mniej dostępne, ale dla wielu kobiet bardzo skuteczne.

Męskie ciało w andropauzie

U mężczyzn zmiany zachodzą stopniowo, nie tak gwałtownie jak u kobiet, ale też są odczuwalne. Mówi się czasem o andropauzie, czyli męskim odpowiedniku menopauzy, choć to nie jest do końca precyzyjne określenie. Poziom testosteronu u mężczyzn spada średnio o około jeden procent rocznie po trzydziestym roku życia. Dla większości to spadek niezauważalny, ale u części mężczyzn w późnym wieku może on prowadzić do wyraźnych objawów.

Spadek testosteronu objawia się przede wszystkim obniżeniem libido, czyli ochoty na seks. Mężczyzna, który kiedyś był aktywny, nagle traci zainteresowanie. Do tego dochodzi zmęczenie, spadek energii, problemy z koncentracją, utrata masy mięśniowej, a czasem także wahania nastroju. To wszystko może być spowodowane niskim testosteronem. Warto to sprawdzić, bo jeśli faktycznie poziom hormonu jest niski, można go uzupełnić.

Terapia zastępcza testosteronem to żele, zastrzyki lub implanty, które uzupełniają braki. To nie jest tak, że każdy starszy mężczyzna powinien brać testosteron. To decyzja medyczna, którą trzeba podjąć po badaniach i konsultacji z endokrynologiem lub andrologiem. Ale dla tych, którzy rzeczywiście go potrzebują, terapia może zdziałać cuda, nie tylko w sferze seksualnej, ale w ogólnym samopoczuciu.

Największym problemem starszych mężczyzn są jednak zaburzenia erekcji. I tu trzeba obalić mit, że to głównie kwestia psychiki. U młodych mężczyzn problemy z erekcją faktycznie często wynikają ze stresu, presji lub lęku. U starszych w ponad osiemdziesięciu procentach przypadków mają podłoże organiczne. To znaczy, że są spowodowane chorobami ciała.

Główny winowajca

Głównym winowajcą są naczynia krwionośne. Erekcja to w dużej mierze zjawisko naczyniowe – krew musi napłynąć do prącia i tam zostać. Jeśli naczynia są zwężone przez miażdżycę, jeśli ciśnienie jest za wysokie, jeśli cukrzyca uszkodziła drobne naczynia krwionośne, to mechanizm nie działa prawidłowo. Do tego dochodzą leki. Leki na nadciśnienie, zwłaszcza beta-blokery, leki przeciwdepresyjne, leki na przerost prostaty – wiele z nich ma skutek uboczny w postaci osłabienia erekcji. To nie znaczy, że trzeba je odstawić, ale warto porozmawiać z lekarzem, czy można zmienić lek na inny, który nie ma takich skutków.

Rozwiązań jest mnóstwo. Najbardziej znane to leki doustne, takie jak sildenafil, czyli viagra, czy tadalafil, czyli cialis. Działają one tylko wtedy, gdy mężczyzna jest pobudzony seksualnie – nie wywołują erekcji na zawołanie, tylko wspomagają naturalny proces. Są skuteczne, ale mają przeciwwskazania, zwłaszcza w przypadku mężczyzn z chorobami serca przyjmujących azotany. Dlatego konieczna jest konsultacja z lekarzem.

Dla tych, którzy nie mogą lub nie chcą brać leków, są rozwiązania mechaniczne. Aparaty próżniowe to urządzenia, które wytwarzają podciśnienie, zasysając krew do prącia, a następnie utrzymują ją za pomocą gumowego pierścienia. To działa, jest bezpieczne, choć wymaga wprawy i akceptacji ze strony partnera.

Inną opcją są zastrzyki doszpikowe. Mężczyzna sam sobie robi zastrzyk u podstawy prącia, który rozszerza naczynia krwionośne i wywołuje erekcję niezależnie od stymulacji. To brzmi strasznie, ale wielu mężczyzn się do tego przekonuje, bo efekt jest pewny i szybki. Wreszcie, są operacje wszczepienia protezy prącia. To ostateczność, ale dla mężczyzn, u których inne metody zawiodły, to rozwiązanie dające stuprocentową skuteczność i dużą satysfakcję.

Wpływ chorób przewlekłych

Seniorzy często cierpią na kilka chorób jednocześnie, co komplikuje sprawę. Cukrzyca to jeden z największych wrogów sprawnego seksu. Uszkadza nerwy i naczynia krwionośne, co u mężczyzn prowadzi do zaburzeń erekcji, a u kobiet do suchości pochwy i braku czucia. Choroby serca, zwłaszcza niewydolność, ograniczają wydolność organizmu, a wysiłek fizyczny związany z seksem może być obciążający. Zapalenia stawów, reumatyzm, osteoporoza sprawiają, że niektóre pozycje są bolesne, a ruchy ograniczone.

To wszystko są poważne przeszkody, ale nie wyroki. Kluczowa jest komunikacja z partnerem. Jeśli oboje wiedzą, co sprawia ból, a co jest przyjemne, mogą dostosować aktywność do swoich możliwości. Można wypróbować różne pozycje, można korzystać z poduszek i klinów ułatwiających ułożenie ciała, można skupić się na pieszczotach i oralności zamiast na stosunku. Ważne, żeby nie rezygnować z góry, tylko szukać rozwiązań.

Psychologiczny wymiar intymności w późnym wieku

Kiedy spada sprawność fizyczna, a ciało nie jest już takie jak kiedyś, na pierwszy plan wysuwa się psychologiczny i emocjonalny wymiar bliskości. I tu jest pewien paradoks – seks w późnym wieku może być lepszy niż w młodości, właśnie dlatego, że presja znika.

Nowa jakość bliskości

Młodzi ludzie często są skupieni na wykonaniu. Na tym, żeby wypaść dobrze, żeby udowodnić swoją sprawność, żeby doprowadzić do finiszu, czyli do orgazmu i stosunku. To bywa źródłem ogromnej presji i stresu. Seniorzy, którzy przeszli już ten etap, mogą cieszyć się seksem w zupełnie inny sposób. Dla nich ważniejszy staje się sam proces. Czerpią przyjemność z bycia razem, z dotyku, z ciepła drugiego ciała, ze świadomości, że wciąż są dla kogoś ważni.

To przesunięcie akcentu z celu na podróż sprawia, że seks staje się mniej nerwowy, bardziej naturalny. Jeśli nie dojdzie do stosunku, to świat się nie zawala. Ważne, że było blisko, że były pieszczoty, że partner okazał czułość. To często prowadzi do głębszego zadowolenia niż w młodości, kiedy wszystko kręciło się wokół osiągnięcia orgazmu.

Intymność wykraczająca poza penetrację

Definicja seksu ulega naturalnemu rozszerzeniu. Dla wielu starszych par stosunek seksualny w klasycznym rozumieniu przestaje być celem samym w sobie. Odkrywają na nowo pieszczoty, masaż, oralność, wzajemną masturbację. To nie jest gorszy seks, to jest inny seks. Dla par, które borykają się z problemami erekcji czy suchością, te formy bliskości stają się nowym, ekscytującym wymiarem związku. Okazuje się, że można czerpać ogromną przyjemność z rzeczy, na które wcześniej nie było czasu, bo zawsze gdzieś się spieszyło.

Tożsamość i poczucie własnej wartości

Bycie w związku intymnym i bycie postrzeganym jako atrakcyjny partner to dla seniora potężny zastrzyk dla samooceny. W wieku, w którym pojawia się wiele strat – odejście przyjaciół, utrata sprawności, przejście na emeryturę – świadomość, że wciąż jest się dla kogoś ważnym, że ktoś nas pożąda, działa jak lekarstwo. Przeciwdziała depresji, samotności i poczuciu wykluczenia, które są częste wśród osób starszych.

Trauma samotności i nowe związki

Dla owdowiałych seniorów wejście w nowy związek to często powrót do życia po długim okresie żałoby. To może być trudne, bo pojawia się poczucie winy wobec zmarłego partnera. Czy wypada mi się cieszyć? Czy wypada mi kochać kogoś innego? Te pytania dręczą wiele osób. Ale z drugiej strony, potrzeba dotyku u osób samotnych jest wręcz fizycznym głodem. Ciało pamięta, czym jest bliskość, i domaga się jej. Dla wielu seniorów nowy związek to szansa na ostatni rozdział w życiu, który może być piękny i spełniony.

Społeczne i praktyczne aspekty, które są przemilczane

Seks w domach pomocy społecznej

To chyba najbardziej przemilczany temat ze wszystkich. Co z osobami, które mieszkają w domach pomocy społecznej lub zakładach opiekuńczo-leczniczych? Czy one mają prawo do intymności? W teorii tak, w praktyce to ogromne wyzwanie.

Pensjonariusze DPS-ów często mieszkają w pokojach wieloosobowych. Nie mają tam prywatności, drzwi są otwarte, personel wchodzi o każdej porze. Jak w takich warunkach para ma realizować swoje potrzeby? Gdzie mieliby pójść, żeby być sam na sam? Nawet jeśli dyrekcja jest otwarta, to organizacyjnie jest to trudne do zrealizowania.

Do tego dochodzi postawa personelu. Opiekunki i opiekunowie często są zażenowani, gdy widzą przejawy intymności u swoich podopiecznych. Traktują ich trochę jak dzieci, którymi trzeba się opiekować, a myśl o tym, że te dzieci mogą uprawiać seks, jest dla nich nie do przyjęcia. Zdarza się, że personel rozdziela pary, robi uwagi, wyśmiewa. To skandaliczne, ale to codzienność w wielu placówkach.

Brakuje w Polsce jasnych procedur i standardów w tym zakresie. Nie ma szkoleń dla personelu, nie ma wytycznych, jak reagować, jak zapewnić intymność, jak rozmawiać o tych sprawach z pensjonariuszami. To ogromna szara strefa, która czeka na uregulowanie.

Edukacja seksualna dla seniorów – czy jest potrzebna

Kiedy mówimy o edukacji seksualnej, myślimy zwykle o nastolatkach. A przecież seniorzy też jej potrzebują, i to bardzo. Po pierwsze, zmienia się ich ciało i muszą wiedzieć, co jest normą, a co już chorobą. Po drugie, pojawiają się nowe wyzwania, z którymi nie mieli do czynienia w młodości.

Jednym z najważniejszych tematów jest bezpieczny seks. W powszechnej świadomości choroby przenoszone drogą płciową kojarzą się z młodymi, aktywnymi seksualnie ludźmi. Tymczasem w grupie seniorów odnotowuje się wzrost zachorowań na HIV i inne infekcje. Dlaczego? Bo seniorzy, wchodząc w nowe związki, nie używają prezerwatyw. Nie ma ryzyka ciąży, więc po co? A nie zdają sobie sprawy, że prezerwatywa chroni nie tylko przed ciążą, ale przed wirusami i bakteriami. Do tego dochodzi fakt, że leki na potencję ułatwiają kontakty seksualne w późnym wieku, ale już nie uczą bezpieczeństwa.

Edukacja powinna też uczyć akceptacji własnego ciała. Warsztaty i grupy wsparcia, gdzie seniorzy mogą porozmawiać o swoich kompleksach, zobaczyć, że inni mają podobne problemy, oswoić się ze zmianami. To działa lepiej niż niejeden lek.

Nowe związki i nowe modele relacji

Coraz więcej seniorów decyduje się na życie w związkach nieformalnych. To świadoma decyzja, która ma wiele praktycznych powodów. Po pierwsze, kwestie spadkowe. Jeśli wdowa lub wdowiec wejdzie w związek małżeński, często pojawiają się konflikty z dorosłymi dziećmi, które boją się o swój spadek. Związek nieformalny te konflikty minimalizuje. Po drugie, kwestie finansowe. Często świadczenia, takie jak renta rodzinna, są uzależnione od stanu cywilnego. Ponowne małżeństwo może je zniwelować.

Coraz popularniejszy jest model living apart together, czyli życie razem, ale osobno. To znaczy, że dwoje ludzi jest w związku, spędza ze sobą czas, ale mieszka w oddzielnych mieszkaniach. Każde ma swoją przestrzeń, swoje przyzwyczajenia, a spotykają się, kiedy chcą. To rozwiązanie chroni przed codziennymi konfliktami o drobiazgi i daje poczucie niezależności, które dla wielu seniorów jest bardzo ważne.

Rynek i technologia

Ciekawym zjawiskiem jest to, że rynek powoli dostrzega seniorów jako konsumentów w sferze intymnej. Powstają gadżety erotyczne projektowane z myślą o starszych osobach – ergonomiczne, łatwiejsze w obsłudze, z większymi przyciskami. Pojawiają się podkładki, kliny i fotele ułatwiające przyjmowanie wygodnych pozycji, zwłaszcza dla osób z bólami kręgosłupa czy stawów.

To pozytywny sygnał, że seksualność seniorów przestaje być całkowicie niewidzialna. Kapitał idzie tam, gdzie jest popyt, a skoro pojawiają się takie produkty, znaczy, że seniorzy po nie sięgają.

Co dalej z tym tematem?

Seksualność seniorów istnieje, ewoluuje i jest ważną częścią ich dobrostanu. To nie jest temat, który można zbyć stwierdzeniem, że na starość to już nikomu nie trzeba. To ważny element zdrowia, godności i jakości życia, który zasługuje na otwartą, rzeczową i pełną szacunku dyskusję.

Potrzebujemy zmiany w myśleniu. Potrzebujemy, żeby lekarze pytali seniorów o ich życie intymne tak samo naturalnie, jak pytają o ciśnienie czy poziom cukru. Potrzebujemy, żeby dzieci nie wyśmiewały i nie infantylizowały swoich starszych rodziców, tylko szanowały ich prawo do miłości i bliskości. Potrzebujemy, żeby media pokazywały starszych ludzi nie tylko na ławce w parku, ale także w sytuacjach intymnych, żeby to stało się normalne. Potrzebujemy, żeby domy pomocy społecznej miały procedury zapewniające intymność swoim pensjonariuszom. Potrzebujemy edukacji seksualnej dla seniorów, która nauczy ich, jak bezpiecznie i z przyjemnością cieszyć się swoją seksualnością do końca życia.

Bo tak naprawdę chodzi o coś bardzo prostego – o prawo do bycia szczęśliwym, do bycia kochanym i do kochania, bez względu na metrykę. I to prawo nigdy się nie przedawnia.