Solipsyzm należy do najbardziej skrajnych i zarazem najbardziej intrygujących stanowisk w całej historii filozofii. Nazwa pochodzi z łaciny, gdzie solus oznacza „sam” lub „jedyny”, a ipse – „ja” lub „sam siebie”. W najprostszych słowach solipsyzm głosi, że jedyną rzeczą, której istnienie można uznać za pewne, jest własne „ja”, własna świadomość i jej aktualne treści. Cała reszta – świat zewnętrzny, inni ludzie, ich myśli, emocje, a nawet przeszłość i przyszłość – może być jedynie złudzeniem, projekcją lub konstrukcją powstającą wewnątrz jednego umysłu. To stanowisko rzadko bywa bronione jako pozytywna doktryna życiowa. Znacznie częściej pojawia się jako graniczny problem epistemologiczny, jako konsekwencja radykalnego wątpienia lub jako test, który inne teorie muszą zdać, jeśli nie chcą popaść w absurd.

Korzenie solipsyzmu sięgają kartezjańskiego punktu wyjścia. René Descartes zauważył, że można wątpić niemal we wszystko: w świadectwo zmysłów, w istnienie świata materialnego, w prawdziwość matematyki, a nawet w to, czy nie jest się ofiarą potężnego zwodziciela. Jedyną rzeczą, której nie da się podważyć, jest fakt, że w tej chwili coś się myśli lub doświadcza. Stąd słynne cogito, ergo sum – myślę, więc jestem. Solipsyzm bierze tę pewność i pyta, czy da się z niej wyjść dalej. Jeśli jedynym niepodważalnym faktem jest istnienie mojej własnej świadomości, to skąd mam pewność, że istnieją inne świadomości lub że świat, który postrzegam, nie jest wyłącznie treścią mojego umysłu? Problem innych umysłów staje się tutaj centralny. Nie mam bezpośredniego dostępu do cudzych przeżyć. Widzę ciała, słyszę słowa, obserwuję zachowania, lecz wszystko to dociera do mnie jako wrażenia wewnątrz mojej własnej świadomości. Wnioskowanie przez analogię – „inni zachowują się podobnie do mnie, więc prawdopodobnie mają świadomość” – pozostaje zawsze niepewne.

„Mózg w słoju”

Argumenty, które wydają się wspierać solipsyzm, wynikają przede wszystkim z tej asymetrii dostępu. Wszystko, co wiem, znam przez własne wrażenia i myśli. Nawet gdy ktoś mi mówi, że widzi to samo co ja, otrzymuję jedynie dźwięki i obrazy powstające w mojej świadomości. Hipotezy snu, złudzenia zmysłowego, „mózgu w słoju” czy symulacji komputerowej pokazują, że moje obecne doświadczenie może być w pełni spójne, a jednocześnie nie odpowiadać żadnej rzeczywistości zewnętrznej. Jeśli nie istnieje empiryczny test, który pozwoliłby odróżnić „prawdziwy” świat od solipsystycznego złudzenia, to solipsyzm pozostaje logicznie możliwy. Niektórzy dodają tu argument z oszczędności: postulowanie innych umysłów i niezależnego świata jest dodatkowym założeniem. Jeśli wszystko da się wyjaśnić jako treść jednej świadomości, reszta wydaje się zbędna. Trzeba jednak od razu zaznaczyć, że ten ostatni argument jest słaby – solipsyzm nie wyjaśnia regularności i oporu świata lepiej niż realizm, a praktycznie jest znacznie mniej oszczędny.

Przeciwko solipsyzmowi przemawiają argumenty znacznie silniejsze na poziomie praktycznym, językowym i wyjaśniającym. Już samo formułowanie tezy solipsystycznej zakłada język, a język jest zjawiskiem społecznym. Jeśli mówię do kogoś lub nawet piszę tekst, który ktoś może przeczytać, zakładam istnienie reguł, znaczeń i potencjalnych interlokutorów.

Nikt nie żyje jak konsekwentny solipsysta

Ludwig Wittgenstein pokazywał w Dociekaniach filozoficznych, że idea prywatnego języka – języka, którego reguły zna i stosuje wyłącznie jedna osoba – jest wewnętrznie sprzeczna. Solipsyzm prowadzący do prywatnego języka staje się niewyrażalny lub bezsensowny. Dodatkowo nikt nie żyje jak konsekwentny solipsysta. Codzienne decyzje, rozmowy, unikanie bólu innych ludzi, planowanie i nauka zakładają istnienie innych osób i niezależnego świata. Jeśli stanowisko nie zmienia praktycznego zachowania i nie da się go odróżnić od przeciwnego, traci siłę jako teza o rzeczywistości.

Świat zachowuje się w sposób regularny i niezależny od moich pragnień. Nauka działa, inni ludzie dostarczają informacji, których sam bym nie wymyślił, a świat stawia opór. Solipsyzm musi wyjaśniać te regularności jako niezwykle skomplikowane złudzenie jednej świadomości, co jest mniej przekonujące niż założenie zewnętrznej rzeczywistości. Ponadto solipsyzm podważa podstawy etyki – jeśli inni nie istnieją, obowiązki wobec nich tracą sens. Większość filozofów uznaje to za reductio ad absurdum. Ludzki umysł jest też ukształtowany ewolucyjnie do zakładania istnienia innych umysłów. Dzieci bardzo wcześnie przypisują intencje innym. Całkowity solipsyzm wymagałby ciągłego tłumienia podstawowych mechanizmów poznawczych.

W porównaniu z idealizmem

W tym kontekście szczególnie ciekawe staje się porównanie solipsyzmu z idealizmem subiektywnym George’a Berkeleya. Berkeley, irlandzki filozof i biskup żyjący w XVIII wieku, głosił słynną zasadę esse est percipi – „być to być postrzeganym”. Według niego przedmioty materialne nie istnieją samodzielnie jako niezależna substancja. Są zbiorami idei, czyli wrażeń, które istnieją tylko wtedy, gdy są postrzegane przez jakiś umysł. Berkeley odrzucał materializm i dualizm kartezjański. Uważał, że pojęcie materii niezależnej od umysłu jest sprzeczne i prowadzi do sceptycyzmu oraz ateizmu. Jego celem było obronienie zdrowego rozsądku i teizmu poprzez pokazanie, że świat, który znamy, jest światem postrzeganym.

Berkeley nie jest jednak solipsystą. Postuluje istnienie wielu skończonych umysłów ludzkich oraz Boga, który nieustannie postrzega wszystko. Dzięki temu drzewo w lesie istnieje nawet wtedy, gdy żaden człowiek na nie nie patrzy – Bóg je postrzega. Świat jest intersubiektywny: różni ludzie mają podobne idee, ponieważ Bóg koordynuje doświadczenie. Berkeley świadomie bronił się przed zarzutem solipsyzmu. Argumentował, że doświadczamy innych ludzi jako aktywnych podmiotów, a nie tylko jako zbiorów idei, oraz że Bóg jako nieskończony umysł podtrzymuje ciągłość i regularność świata. W jego systemie istnieją umysły (duchy) i idee. Idee są bierne, umysły aktywne. Przyczyną wrażeń zmysłowych jest Bóg, a nie materia.

Różnica jest funadamentalna

Różnica między solipsyzmem a idealizmem Berkeleya jest fundamentalna. Oba stanowiska odrzucają istnienie materii niezależnej od umysłu i podkreślają, że to, co bezpośrednio znamy, to idee i wrażenia. Oba mogą być odpowiedzią na sceptycyzm kartezjański. Jednak Berkeley buduje świat wspólny wielu umysłom, z Bogiem w centrum, podczas gdy solipsyzm zamyka rzeczywistość w jednym „ja”. Berkeley chciał uratować realizm zdrowego rozsądku i teizm. Solipsyzm jest raczej granicznym problemem, który większość filozofów stara się przezwyciężyć. Berkeley’owi zarzucano, że jego Bóg jest wprowadzony ad hoc, właśnie po to, by uniknąć solipsyzmu. Solipsyzmowi zarzuca się, że jest praktycznie absurdalny i językowo niewyrażalny.

W praktyce solipsyzm funkcjonuje głównie jako filozoficzny problem graniczny i test dla innych teorii wiedzy i rzeczywistości. Jeśli jakaś filozofia prowadzi do solipsyzmu, zwykle uznaje się to za jej słabość. Idealizm Berkeleya, choć radykalny, stara się zachować intersubiektywność i ciągłość świata. Współczesna filozofia, od Wittgensteina przez fenomenologię Husserla po filozofię umysłu, na różne sposoby pokazuje, że doświadczenie jest od początku społeczne i że granice języka są granicami świata, lecz język nie jest prywatny. Solipsyzm pozostaje logicznie możliwy, lecz skrajnie nieprawdopodobny i praktycznie niemożliwy do utrzymania.