Niektóre książki czyta się szybko, odkłada i po kilku dniach praktycznie się o nich zapomina. Są jednak też takie publikacje, które zostają w psychice na długo. Nie dlatego, że epatują brutalnością albo próbują szokować czytelnika na siłę. Zostają dlatego, że uderzają w coś bardzo niewygodnego. W obraz człowieka, który większość z nas nosi w głowie.

Taką właśnie książką jest „Zło. Dlaczego jesteśmy psychopatami, mordercami i sadystami” autorstwa Lauri Nummenmaa, wydana w Polsce przez Feeria Science. To nie jest typowa publikacja o seryjnych mordercach. Nie jest to również sensacyjny thriller psychologiczny przebrany za naukę. To niezwykle mocna, neurobiologiczna i psychologiczna analiza ludzkiej natury, która pokazuje, że zło nie jest wyłącznie domeną potworów.

Najbardziej niepokojące wnioski autora dotyczą właśnie zwykłych ludzi.

Czytając tę książkę, człowiek zaczyna rozumieć, że granica między dobrem a okrucieństwem jest dużo cieńsza, niż chcielibyśmy wierzyć. I właśnie dlatego ta publikacja robi tak ogromne wrażenie.

Kim jest Lauri Nummenmaa?

Lauri Nummenmaa jest fińskim neurobiologiem i psychologiem specjalizującym się w badaniach nad emocjami, mózgiem oraz ludzkim zachowaniem. Już po kilku rozdziałach książki widać, że autor nie opiera się na popkulturowych teoriach ani medialnych sensacjach. Całość bazuje na badaniach naukowych, psychologii ewolucyjnej, neurobiologii i analizie mechanizmów społecznych.

To bardzo ważne, ponieważ współczesna kultura często przedstawia psychopatów i sadystów w sposób niemal filmowy. Dostajemy genialnych manipulatorów z chłodnym spojrzeniem, seryjnych morderców przypominających super złoczyńców albo ludzi całkowicie pozbawionych emocji. Nummenmaa pokazuje coś dużo bardziej realistycznego. I przez to dużo bardziej przerażającego.

O czym jest książka „Zło. Dlaczego jesteśmy psychopatami, mordercami i sadystami”?

Autor próbuje odpowiedzieć na pytania, które od wieków fascynują filozofów, psychologów, kryminologów i zwykłych ludzi. Dlaczego człowiek potrafi być okrutny? Dlaczego część ludzi odczuwa satysfakcję z dominacji lub cierpienia innych? Czy psychopata rodzi się psychopatą? Dlaczego tłum tak łatwo traci moralność? Jak zwyczajni ludzie mogą uczestniczyć w wojnach, torturach albo ludobójstwach? Czy agresja jest błędem ewolucji, czy może częścią mechanizmu przetrwania?

Właśnie wokół tych pytań zbudowana jest cała książka. Nummenmaa nie moralizuje. Nie próbuje budować prostego podziału na dobrych i złych ludzi. Zamiast tego pokazuje, że ludzki mózg jest biologiczną maszyną do przetrwania, a moralność często okazuje się dużo bardziej krucha, niż chcemy wierzyć.

Najmocniejszy element książki — zło jako część człowieka

Największą siłą tej publikacji jest sposób, w jaki autor obala wygodne iluzje. Większość ludzi lubi wierzyć, że zło należy do innych. Do psychopatów, seryjnych morderców, sadystów albo ludzi „nienormalnych”. Dzięki temu możemy oddzielić siebie od przemocy grubą psychiczną ścianą. Nummenmaa pokazuje jednak, że sytuacja wygląda znacznie bardziej skomplikowanie.

Według autora potencjał do agresji i okrucieństwa istnieje praktycznie w każdym człowieku. Różnica polega na tym, jakie mechanizmy zostaną uruchomione przez środowisko, traumę, ideologię, stres, presję społeczną albo biologiczne predyspozycje. To niezwykle niewygodna myśl.

Książka bardzo mocno podkreśla, że największe zbrodnie historii często nie były dziełem klinicznych psychopatów. Były dziełem zwyczajnych ludzi przekonanych, że działają słusznie. Tutaj publikacja zaczyna działać najmocniej. Czytelnik przestaje patrzeć na zło jak na egzotyczną anomalię. Zaczyna rozumieć, że okrucieństwo może rozwijać się stopniowo, niemal niezauważalnie.

Neurobiologia zła — jak działa mózg agresji?

Jednym z najbardziej fascynujących aspektów książki jest neurobiologiczne podejście do przemocy. Autor tłumaczy, że agresja nie pojawiła się w człowieku przypadkiem. Przez tysiące lat była częścią strategii przetrwania. Osobnik zdolny do obrony własnej grupy, walki o zasoby albo eliminacji zagrożenia miał większą szansę przeżyć. To bardzo brutalny obraz ewolucji. Jednocześnie niezwykle logiczny. Nummenmaa opisuje działanie różnych struktur mózgowych odpowiedzialnych za emocje, empatię i przemoc. Szczególnie dużo miejsca poświęca: ciału migdałowatemu, układowi nagrody, dopaminie, reakcjom stresowym, biologicznym mechanizmom lęku, tłumieniu empatii oraz reakcji mózgu na cierpienie innych ludzi. Najbardziej niepokojące okazuje się to, że mózg bardzo łatwo potrafi usprawiedliwiać agresję.

Jeżeli człowiek zacznie postrzegać drugą osobę jako zagrożenie, wroga albo kogoś „mniej ludzkiego”, mechanizmy empatii mogą zostać częściowo wyłączone. Wtedy przemoc zaczyna wydawać się moralnie uzasadniona. Autor świetnie pokazuje, że odczłowieczanie jest jednym z najgroźniejszych procesów psychologicznych w historii cywilizacji. To ono pozwalało ludziom usprawiedliwiać wojny, tortury, niewolnictwo czy ludobójstwa.

Psychopatia bez hollywoodzkiej maski

Jednym z najciekawszych rozdziałów książki jest analiza psychopatii. W kulturze popularnej psychopata zwykle przypomina genialnego mordercę z filmu albo bezwzględnego manipulatora z serialu kryminalnego. Tymczasem rzeczywistość wygląda dużo mniej spektakularnie. I właśnie dlatego dużo bardziej niepokojąco. Nummenmaa tłumaczy, że psychopatia bardzo często nie oznacza brutalnej przemocy. Psychopaci potrafią funkcjonować całkowicie normalnie. Mogą być charyzmatyczni, inteligentni, skuteczni zawodowo, spokojni, pozornie sympatyczni i doskonale odnajdujący się w świecie biznesu lub polityki.

Najbardziej charakterystycznym elementem psychopatii jest brak głębokiej empatii i wyrzutów sumienia. To właśnie dlatego część psychopatów potrafi manipulować ludźmi z ogromną łatwością. Dla nich inni bywają bardziej narzędziami niż pełnoprawnymi osobami. Autor bardzo dobrze pokazuje też, że psychopatia nie jest czarno-biała. To spektrum cech, które mogą występować w różnym nasileniu. I właśnie wtedy książka zaczyna naprawdę niepokoić. Czytelnik zaczyna przypominać sobie ludzi, których spotkał w życiu.

Sadyzm i przyjemność z dominacji

To jeden z najmocniejszych psychologicznie tematów całej książki. Nummenmaa analizuje mechanizmy sadystycznych zachowań i pokazuje, że przyjemność z dominacji nad innymi nie zawsze musi przybierać skrajnie brutalne formy. Czasem sadyzm objawia się upokarzaniem, kontrolowaniem, psychicznym znęcaniem się, manipulacją, emocjonalnym niszczeniem innych ludzi oraz satysfakcją z czyjejś porażki. Autor pokazuje, że mózg może odczuwać nagrodę emocjonalną nawet podczas zadawania cierpienia.

To bardzo trudny fragment książki, ponieważ zmusza czytelnika do zastanowienia się nad własnymi reakcjami emocjonalnymi. Dlaczego ludzie tak chętnie oglądają publiczne upokorzenia? Czemu internetowe lincze bywają tak popularne? Dlaczego tłum potrafi czerpać satysfakcję z czyjegoś cierpienia? Nummenmaa nie daje prostych odpowiedzi, ale pokazuje biologiczne i społeczne mechanizmy stojące za tym zjawiskiem.

Mechanizmy tłumu i utrata moralności

Bardzo mocno wybrzmiewa w książce temat psychologii tłumu. Autor pokazuje, że człowiek w grupie często zachowuje się zupełnie inaczej niż w pojedynkę. Presja społeczna, ideologia i poczucie anonimowości potrafią drastycznie zmienić moralność. W tle wyraźnie czuć inspirację eksperymentami Stanleya Milgrama oraz Philipa Zimbardo. Książka świetnie pokazuje, że ludzie niezwykle łatwo podporządkowują się autorytetom. Jeszcze łatwiej podporządkowują się grupie.

Dlatego zwyczajni ludzie bywają zdolni do rzeczy, które wcześniej wydawały im się niewyobrażalne. Nummenmaa tłumaczy, że psychika człowieka została ukształtowana ewolucyjnie do życia w grupach. Przynależność społeczna dawała bezpieczeństwo i zwiększała szanse przetrwania. Problem pojawia się wtedy, gdy grupa zaczyna usprawiedliwiać przemoc. Wówczas jednostka bardzo często przestaje kierować się własnym sumieniem.

Czy człowiek jest z natury zły?

To pytanie unosi się nad całą książką. Autor nie daje jednoznacznej odpowiedzi. I właśnie to jest największą zaletą publikacji. Nummenmaa nie próbuje przekonać czytelnika, że człowiek jest wyłącznie dobry albo wyłącznie zły. Pokazuje raczej, że w ludzkiej naturze istnieją oba potencjały. Empatia i okrucieństwo rozwijały się równolegle.

Bez zdolności do współpracy cywilizacja nigdy by nie powstała. Bez zdolności do agresji człowiek prawdopodobnie nie przetrwałby w brutalnym świecie pierwotnej ewolucji. To bardzo trzeźwe spojrzenie. Jednocześnie mocno odbiegające od romantycznych wizji człowieka jako istoty całkowicie pokojowej.

Styl autora — nauka napisana ludzkim językiem

Ogromnym plusem książki jest sposób pisania. To publikacja popularnonaukowa, ale napisana bardzo przystępnie. Autor potrafi tłumaczyć trudne mechanizmy neurobiologiczne bez zamieniania tekstu w akademicki podręcznik. Nie ma tutaj przesadnego naukowego zadęcia. Jednocześnie książka nie upraszcza tematów w infantylny sposób.

To idealny balans między nauką a narracją. Momentami czyta się ją wręcz jak psychologiczny thriller, szczególnie gdy autor analizuje mechanizmy przemocy, biologiczne podstawy psychopatii, manipulację emocjonalną, zachowania tłumu oraz uzależnienie od dominacji. Dzięki temu nawet trudne tematy pozostają bardzo angażujące.

Największą zaletą publikacji jest jej uczciwość. Autor nie demonizuje psychopatów w hollywoodzki sposób. Nie tworzy też prostych moralnych podziałów. Książka pokazuje człowieka jako istotę biologiczną, emocjonalną i społeczną. Istotę zdolną zarówno do empatii, jak i do okrucieństwa.

Bardzo mocnym elementem jest również naukowe zaplecze publikacji. Widać, że autor opiera się na badaniach i neurobiologii, a nie na sensacyjnych teoriach. Dużą siłą książki jest także jej aktualność. W czasach internetowych linczów, społecznych podziałów i rosnącej agresji medialnej wiele opisanych mechanizmów wydaje się wyjątkowo współczesnych. Czytając tę książkę, człowiek zaczyna rozumieć, że przemoc nie zawsze zaczyna się od fizycznego ataku. Często zaczyna się od odczłowieczenia.

Słabsze strony książki

To nie jest lekka lektura.

Niektóre fragmenty bywają emocjonalnie ciężkie. Opisy mechanizmów przemocy, tortur i psychologicznego okrucieństwa mogą wywoływać dyskomfort.

Dla części czytelników książka może być również zbyt biologiczna. Autor skupia się głównie na neurobiologii i psychologii, więc osoby oczekujące bardziej filozoficznych lub duchowych rozważań o naturze zła mogą odczuwać pewien niedosyt.

Nie zmienia to jednak faktu, że jako publikacja popularnonaukowa książka działa znakomicie.

Dlaczego ta książka robi tak ogromne wrażenie?

Ponieważ odbiera czytelnikowi wygodny dystans. Po kilku rozdziałach przestajemy patrzeć na psychopatów i sadystów jak na egzotyczne potwory z filmów. Zaczynamy rozumieć, że mechanizmy agresji istnieją również w zwykłych ludziach. To jest najbardziej niepokojące. Nummenmaa pokazuje, że większość ludzi uważa siebie za moralnych nawet wtedy, gdy robi rzeczy straszne. Psychika człowieka posiada gigantyczną zdolność racjonalizacji.

Możemy usprawiedliwiać zemstę, agresję, nienawiść, przemoc, okrucieństwo oraz pogardę wobec innych grup. To właśnie dlatego największe tragedie historii bardzo często były dziełem ludzi przekonanych, że mają rację. Książka zostawia po sobie tak silny psychologiczny ślad.

Wydanie Feeria Science — bardzo dobra jakość publikacji

Polskie wydanie przygotowane przez Feeria Science prezentuje bardzo wysoki poziom. To jedna z tych książek popularnonaukowych, które wyglądają solidnie zarówno pod względem edytorskim, jak i merytorycznym.

Samo tłumaczenie jest czytelne i naturalne, co ma ogromne znaczenie przy tak trudnej tematyce.

Feeria Science coraz mocniej specjalizuje się w publikacjach dotyczących psychologii, neurobiologii i ludzkiego zachowania. „Zło. Dlaczego jesteśmy psychopatami, mordercami i sadystami” bardzo dobrze wpisuje się w ten kierunek.

To książka dla ludzi, którzy chcą czegoś więcej niż prostych sensacji.

Czy warto przeczytać?

Zdecydowanie tak. To jedna z najmocniejszych książek popularnonaukowych dotyczących ludzkiej natury, agresji i psychologii przemocy. Nie dlatego, że epatuje brutalnością. Dlatego, że pokazuje mechanizmy. I właśnie mechanizmy okazują się najbardziej przerażające.

Lauri Nummenmaa stworzył książkę inteligentną, niepokojącą i niezwykle aktualną. Publikację, która zmusza do refleksji nad człowiekiem, społeczeństwem i własną psychiką. Po tej lekturze trudniej patrzeć na zło jak na coś całkowicie obcego.

Bo największy niepokój pojawia się wtedy, gdy człowiek zaczyna rozumieć, że granica między dobrem a okrucieństwem nie przebiega między „nami” a „nimi”.

Ona bardzo często przebiega wewnątrz samego człowieka.