Zagadnienie tuneli, światła i spotkań ze zmarłymi pojawia się w setkach, jeśli nie tysiącach relacji osób, które przeżyły doświadczenie śmierci klinicznej. Temat bywa traktowany na przemian jako fascynujący dowód na istnienie życia po śmierci, jako psychofizjologiczny fenomen graniczny albo – w ujęciu bardziej ezoterycznym – jako moment przejścia duszy między wymiarami.

Spróbujmy przyjrzeć się temu zjawisku z trzech perspektyw: medyczno-naukowej, psychologiczno-symbolicznej i duchowo-parapsychologicznej.

Perspektywa medyczno-naukowa

Lekarze i neurobiolodzy często podkreślają, że tunel i światło mogą być wytworem mózgu w stanie niedotlenienia. Część badaczy sugeruje, że to skutek gwałtownego wyładowania neuronów w płacie potylicznym odpowiedzialnym za widzenie. Stąd wrażenie „jasności”, „oślepiającego światła” czy „rozszerzonej perspektywy”.

Tunel bywa interpretowany jako efekt zawężenia pola widzenia w wyniku hipoksji – oko traci zdolność rejestracji peryferyjnej, więc człowiek widzi jasny punkt otoczony ciemnością.

Spotkania ze zmarłymi w tej wersji tłumaczone są jako aktywacja pamięci autobiograficznej i wyobraźni, łączącej obrazy bliskich z archetypicznymi wzorcami bezpieczeństwa. Mózg, pod presją, sięga po to, co znane i pocieszające.

Perspektywa psychologiczno-symboliczna

Carl Gustav Jung interpretowałby zapewne tunel jako przejście przez archetypową „bramę transformacji”. To symboliczny moment przekroczenia progu – wejścia w inne pole świadomości.

Światło bywa utożsamiane z jaźnią, pełnią i jednością. Niektórzy badacze psychologii transpersonalnej widzą w tym naturalny proces „rozpuszczania ego”, kiedy struktury osobowości przestają dominować, a świadomość styka się z doświadczeniem totalności.

Spotkania ze zmarłymi natomiast można widzieć jako przejawy nieświadomości zbiorowej. Często pojawiają się w formie przewodników – postaci, które odgrywają rolę psychopomposów, czyli duchowych przewodników duszy (znanych choćby z mitologii greckiej w postaci Hermesa lub Anubisa w Egipcie).

Perspektywa duchowo-parapsychologiczna

Tu zaczyna się przestrzeń najbliższa twoim zainteresowaniom, Tomek. Relacje osób po NDE (near-death experience) wykazują ogromną spójność niezależnie od kultury, wieku, czy wyznania. Mamy więc klasyczny motyw tunelu, światła, poczucia wszechogarniającej miłości, braku lęku i spotkań z istotami (często rozpoznawanymi jako bliscy, czasem jako byty anielskie).

Ezoterycy i badacze parapsychologii widzą w tym procesie kontakt z polem morfogenetycznym świadomości albo – mówiąc inaczej – wejście duszy w „strefę przejściową”. W tradycjach tybetańskich nazywa się to bardo, chrześcijaństwo mówi o „przedsionku nieba” lub „czyśćcu”, a szamani opisują to jako etap, w którym dusza spotyka przewodników i decyduje, czy iść dalej, czy wrócić.

Spotkania ze zmarłymi nabierają wtedy głębszego sensu: nie są tylko halucynacją, ale realnym kontaktem z innym poziomem świadomości. Fakt, że te osoby przekazują często informacje, których pacjent nie mógł znać, bywa przytaczany jako dowód na realność zjawiska.

Pionierzy badań nad NDE

Raymond Moody – w latach 70. XX wieku opublikował książkę Życie po życiu (Life After Life), w której zebrał setki świadectw osób po śmierci klinicznej. To on wprowadził termin near-death experience. W relacjach dominowały motywy: wychodzenia z ciała, widzenia swojego ciała z góry, spotkań ze zmarłymi i światła.

Elisabeth Kübler-Ross – słynna psychiatra i autorka książki Rozmowy o śmierci i umieraniu. Prowadząc wywiady z pacjentami terminalnie chorymi, także natrafiała na historie o „świetle, które kocha” i o spotkaniach z krewnymi, którzy przyszli ich powitać.

Pim van Lommel – kardiolog z Holandii, który w 2001 roku opublikował w The Lancet artykuł dokumentujący NDE wśród pacjentów z zatrzymaniem krążenia. To był przełom, bo w prestiżowym czasopiśmie medycznym pojawiły się dowody, że w momencie braku aktywności mózgu pacjenci wciąż mieli świadome, złożone doświadczenia.

Przykłady relacji z całego świata

Europa

• Anita Moorjani (pochodzenie indyjskie, ale mieszkała w Wielkiej Brytanii, później w Hongkongu). Podczas śmierci klinicznej spowodowanej nowotworem doświadczyła uczucia „rozszerzonej świadomości” i spotkania z zmarłym ojcem. Po powrocie do ciała jej nowotwór zaczął się w niewytłumaczalny sposób cofać.
• Pam Reynolds (USA, ale jej historia obiegła Europę przez publikacje naukowe). Podczas skomplikowanej operacji mózgu, kiedy była w stanie głębokiej hipotermii i bez aktywności EEG, opisywała dokładnie przebieg operacji – narzędzia, rozmowy personelu – a jednocześnie przeżyła spotkanie z bliskimi i „świetlnym bytem”.

Azja

• Relacje z Indii: badania Satwanta Pasje (Indie, 1961) pokazały, że hindusi, którzy mieli NDE, często widzieli nie tylko światło, ale także bogów, np. Jamę – pana śmierci. Jeden z mężczyzn opisał, że został zabrany przez „wysłanników” do miejsca, gdzie duchowi urzędnicy sprawdzali księgę życia. Potem go odesłano, bo… „pomyłka w nazwisku”.
• W Japonii relacje NDE zawierają tunel i światło, ale często spotyka się też motyw rzeki, przez którą nie wolno jeszcze przejść – to echo lokalnych wierzeń (rzeka Sanzu).

Ameryka północna

• George Ritchie – lekarz wojskowy, którego przeżycie z czasów II wojny światowej opisał później Raymond Moody. Ritchie miał wrażenie, że opuścił ciało, podróżował poza Ziemią, a następnie spotkał istotę z światła, którą rozpoznał jako Jezusa. Jego doświadczenie stało się jednym z kamieni milowych badań nad NDE.
• Eben Alexander – amerykański neurochirurg, który sam przeżył NDE podczas śpiączki spowodowanej zapaleniem opon mózgowych. Doświadczał świata pełnego kolorów i muzyki, a także spotkania z „przewodniczką” – kobietą, którą później rozpoznał na fotografii jako swoją zmarłą siostrę biologiczną, o której istnieniu wcześniej nie wiedział.

Ameryka południowa

• W Brazylii liczne są relacje pacjentów, którzy podczas NDE widzieli swoich „opiekunów duchowych”, co silnie koresponduje z tradycją spirytystyczną (Kardecyzm). Badania Marcela Souto Maiora ukazują, że brazylijskie NDE są podobne do europejskich i amerykańskich, ale częściej zawierają spotkania z przewodnikami duchowymi niż ze zmarłymi krewnymi.

Afryka

• Wśród plemion Bantu odnotowano NDE, w których pojawia się motyw spotkań z przodkami. Jeden z relacjonujących mówił, że ujrzał starszyznę rodu siedzącą przy ognisku, a oni powiedzieli mu: „Jeszcze nie czas, wracaj i wychowaj swoje dzieci”. To pięknie współgra z afrykańską tradycją ancestral spirits.

Wspólne motywy

1. Tunel i światło – pojawiają się wszędzie, niezależnie od kultury.
2. Spotkania ze zmarłymi – w kulturach chrześcijańskich to często krewni lub Jezus, w hinduistycznych – bogowie i „urzędnicy karmiczni”, w Japonii – strażnicy rzeki, w Afryce – przodkowie.
3. Miłość i brak lęku – uniwersalne odczucie.
4. Decyzja powrotu – wielu relacjonuje, że miało wybór: iść dalej albo wrócić.

Naukowy paradoks

NDE pojawiają się w stanie, gdy mózg nie działa. Pim van Lommel udokumentował pacjentów, którzy mieli brak aktywności EEG, a mimo to doświadczyli niezwykle złożonych wizji i pamiętali szczegóły. To rodzi pytanie: czy świadomość jest tylko w mózgu?

Można więc powiedzieć, że światło i tunel są jak uniwersalny język przejścia, a spotkania ze zmarłymi przybierają lokalne barwy kulturowe. Jednak spójność relacji z całego świata wskazuje, że nie są to czyste halucynacje, lecz kontakt z jakimś poziomem rzeczywistości.

Czy to dowód na życie po śmierci?

Tu zaczyna się filozoficzna debata. Jeśli przyjąć tylko perspektywę neurologiczną, można powiedzieć: to ostatnia iskra mózgu. Ale w takim razie – jak wytłumaczyć setki przypadków, w których ludzie podczas śmierci klinicznej opisują szczegóły sali operacyjnej, rozmowy lekarzy czy wydarzenia z innego miejsca? Część tych relacji została zweryfikowana i nie daje się łatwo sprowadzić do „fantazji mózgu”.

Może więc nie chodzi o prosty dowód, ale o wskazówkę. NDE są jak uchylenie drzwi – pokazują, że świadomość nie jest zamknięta w neuronach. Tunel i światło mogą być zarówno neurologicznym procesem, jak i bramą do innego wymiaru. A spotkania ze zmarłymi – zarówno obrazami pamięci, jak i realnym doświadczeniem duszy.