Słowo pochodzi z późnej łaciny. Praecognitio znaczy uprzednie poznanie, od prae, czyli przed, i cognoscere, czyli poznawać. W polszczyźnie zadomowiło się w XX wieku, głównie tam, gdzie mówi się o zjawiskach psychicznych, a nie w podręczniku fizyki. Parapsychologia rozumie przez nie wiedzę o przyszłym zdarzeniu, której nie sposób wywieść z bieżącego stanu rzeczy. To ostatnie zdanie jest ważne, bo odcina prekognicję od zwykłego przewidywania. Meteorolog, który zapowiada burzę, lekarz, który szacuje rokowanie, i kierowca, który zwalnia, zanim pieszy wejdzie na jezdnię, nie korzystają z przyszłości. Korzystają z teraźniejszości: z ciśnienia, z objawów, z prędkości i z kąta, pod jakim ktoś stoi przy krawężniku.

Intuicja też nie jest prekognicją, choć tak ją ludzie nazywają. Często jest szybkim wnioskiem, którego człowiek nie umie rozłożyć na przesłanki. Mózg zebrał sygnał, ciało zareagowało, a świadomość dostała gotowy skrót w postaci niepokoju albo pewności. Dopóki da się wskazać, skąd ten skrót mógł się wziąć, nie ma powodu mówić o dostępie do zdarzenia, które jeszcze nie zaszło.

W tym samym słowniku parapsychologii prekognicja stoi obok telepatii i jasnowidzenia. Wszystkie trzy bywają zbierane pod nazwą spostrzegania pozazmysłowego. Jasnowidzenie dotyczy zwykle tego, co dzieje się gdzie indziej, ale w tym samym czasie. Prekognicja miałaby dotyczyć tego, co dopiero nastąpi. W opowieściach granica się zaciera, bo relacja spisana po fakcie rzadko rozstrzyga, czy ktoś „widział” odległy pokój, czy późniejszy wieczór. Sama dziedzina dzieli jeszcze zgłoszenia na osobiste, czyli dotyczące jednej osoby, i ponadosobiste, czyli dotyczące zdarzeń zbiorowych, oraz na natychmiastowe, rzędu sekund, i odległe w czasie. Podział jest poręczny. Nie jest dowodem, że którekolwiek z tych pięter istnieje.

Skąd wzięło się przekonanie, że przyszłość da się zobaczyć

Wiara jest starsza niż termin. Wyrocznie, sny i wróżby towarzyszą kulturom od Mezopotamii i Grecji po tradycje celtyckie, afrykańskie i azjatyckie. W Odysei Teoklymenos opisuje mrok nad ciałami zalotników i krew na ścianach, zanim do zabójstwa dojdzie. W tradycjach religijnych proroctwo częściej jest darem albo objawieniem niż zdolnością psychiczną, ale w potocznym odbiorze oba wątki zlewają się w jeden: ktoś wiedział, zanim stało się to, co się stało.

Słowo precognition pojawia się w XVII wieku, lecz do języka badaczy wchodzi później. W 1882 roku powstaje brytyjskie Society for Psychical Research, a wkrótce podobne towarzystwo w Stanach Zjednoczonych. Na początku XX wieku polski badacz Julian Ochorowicz współpracuje z francuskim fizjologiem Charlesem Richetem przy zjawiskach, które dziś nazwalibyśmy mediumicznymi. Nowy etap otwierają J. B. Rhine i Louisa Rhine na Uniwersytecie Duke’a. Od lat trzydziestych próbują przenieść jasnowidzenie, telepatię i prekognicję do laboratorium, z kartami Zenera i z liczeniem odchyleń od przypadku. Parapsychologia, dawniej bliższa spirytyzmowi, zaczyna mówić językiem statystyki. Encyklopedie do dziś odnotowują ten zwrot i jednocześnie zaznaczają, że istnienie opisywanych zjawisk pozostaje sporne.

Princeton Engineering Anomalies Research, laboratorium działające od 1979 roku, przez lata zbierało próby związane z anomaliami, w tym z domniemanym wyprzedzaniem zdarzeń. Wyniki bywały przedstawiane jako ślad efektu. Nie weszły do kanonu fizyki ani psychologii, a samo laboratorium zakończyło pracę. To stały rytm tej dziedziny: lokalny wynik, spór o metodę, brak przyjęcia przez nauki, które miałyby zmienić swoje prawa, gdyby wynik był solidny.

Sny, wizje i rejestry, które nie domknęły sprawy

Najczęstsza forma zgłoszenia nie pochodzi z laboratorium. Ktoś śni wypadek, pożar albo śmierć bliskiej osoby, a zdarzenie potem następuje. Takie relacje są liczne i subiektywnie mocne. Są też, co do zasady, spisywane po fakcie. Sen jest obrazowy i wieloznaczny, więc po tragedii łatwo dopasować szczegół do tego, co już wiadomo. Pamięć zatrzymuje trafienie i gubi chybienie. Przy milionach śniących każdej nocy zbieg nie jest cudem statystycznym. Ktoś musiał przyśnić coś podobnego do katastrofy, zanim katastrofa nadeszła, tak jak ktoś musiał przyśnić tysiąc rzeczy, które nie nadeszły i o których nikt nie napisze.

Central Premonitions Registry, założony w 1966 roku, próbował obejść tę słabość i zbierać zapowiedzi, zanim zdarzenie nastąpi. Mimo zebranego materiału nie powstał z tego korpus wizji potwierdzonych z góry, o konkretnej treści i jasnym kryterium trafienia. Ogólnik, dopasowanie wsteczne i rzadki zbieg nie przechodzą w dowód. To nie przekreśla czyjegoś silnego niepokoju. Pokazuje tylko, że opowieść bez zapisu sprzed faktu nie rozstrzyga, czy działało tu coś poza pamięcią i przypadkiem.

Wizje często wracają w stanach zmienionej przytomności: w śnie, na granicy snu, w medytacji. To też da się opisać bez nowego zmysłu. W tych stanach spada kontrola nad skojarzeniem, a rośnie gotowość, żeby luźny obraz uznać za wiadomość. Kryterium zostaje to samo. Jeśli treści nie utrwalono wcześniej i jeśli nie da się powiedzieć, co liczyłoby się jako chybienie, relacja zostaje świadectwem przeżycia, nie świadectwem kanału do przyszłości.

Co próbowały pokazać laboratoria

Klasyczne próby Rhine’a polegały na zgadywaniu przyszłego, losowego układu kart. Czasem wychodziło niewielkie odchylenie od przypadku. Krytyka, powtarzana przy kolejnych generacjach takich badań, dotyczyła wycieku informacji zwykłymi zmysłami, niedoskonałego losowania, elastycznego analizowania i braku niezależnych powtórzeń na tym samym poziomie. Małe odchylenie, które znika, gdy protokół się zacieśnia, nie jest nową zdolnością poznawczą.

Druga linia, bliższa ciału niż zgadywaniu, to presentiment, czyli odczucie zanim bodziec się pokaże. Dean Radin i inni mierzyli przewodnictwo skóry, tętno albo zapis EEG na sekundy przed losowym obrazem spokojnym albo niepokojącym. Donoszono, że przed obrazami negatywnymi organizm reaguje mocniej, choć uczestnik nie ma z czego wywnioskować, co za chwilę zobaczy. Metaanalizy z kręgu parapsychologii podają mały efekt, rzędu dwóch dziesiątych odchylenia standardowego. Sceptyczny opis tego samego materiału wskazuje na oczekiwania badanego, na sposób cięcia sygnału, na wielokrotne porównania i na to, że do druku łatwiej wchodzi wynik dodatni. Nawet gdyby ślad fizjologiczny był rzeczywisty, nie byłby świadomym widzeniem przyszłości. Byłby niewielkim przesunięciem krzywej, bez treści, którą dałoby się wykorzystać jak ostrzeżenie.

Najgłośniejszy współczesny spór otworzył w 2011 roku Daryl Bem, psycholog z Cornell, artykułem Feeling the Future w Journal of Personality and Social Psychology. Odwracał znane procedury. W jednej z nich badani lepiej pamiętali słowa, które dopiero później ćwiczyli. W innej wybierali zasłonę, za którą komputer miał dopiero wylosować obraz erotyczny. Osiem z dziewięciu eksperymentów wyszło istotnie statystycznie, a średni efekt wyniósł około 0,22. Praca wstrząsnęła psychologią społeczną nie dlatego, że dziedzina uznała prekognicję, lecz dlatego, że te same swobodne decyzje analityczne potrafiły wyprodukować „odkrycie” zjawiska uznawanego za niemożliwe. Tekst stał się jednym z impulsów kryzysu replikacji.

Badania

W 2015 roku Bem i współpracownicy zebrali 90 eksperymentów z 33 laboratoriów w 14 krajach. Zbiorczy efekt Hedgesa wyniósł około 0,09, przy skrajnie małym prawdopodobieństwie przypadku w ich rachunku. Krytyka, między innymi analiza Daniela Lakensa z korektą na błąd publikacji, sprowadzała ten efekt do wartości nieodróżnialnej od zera. Rygorystyczne powtórzenia, zapowiedziane z góry i odpowiednio liczne, na ogół pierwotnego wyniku nie odtwarzają. Spór nie jest o to, czy ktoś opublikował istotny wynik. Jest o to, czy wynik przeżywa protokół, który odbiera badaczowi swobodę dopasowania analizy do danych.

Programy wywiadu, w tym amerykański Stargate, bywają w tekstach popularnych stawiane jako państwowe potwierdzenie. Odtajnione materiały pokazują raczej zainteresowanie i próby operacyjne niż zdolność, która przeszła recenzję i weszła do użycia. Oceny rządowe tych programów były negatywne. Różnica między „ktoś to badał” a „zjawisko jest ustalone” jest dokładnie tą różnicą, którą kryzys replikacji uczynił widoczną.

Dlaczego nauka głównego nurtu mówi, że dowodu nie ma

Stanowisko konsensusu jest spokojne i twarde. Nie ma zaakceptowanego dowodu, że prekognicja jest rzeczywistym efektem, i powszechnie zalicza się ją do pseudonauki. Wikipedia i przeglądy encyklopedyczne ujmują to wprost: zjawisko łamie zasadę, według której skutek nie poprzedza przyczyny, a badania nie dostarczyły źródła, które nauki przyrodnicze uznałyby za rozstrzygające.

Argumenty schodzą się w trzech miejscach. Nie znamy mechanizmu, który przenosiłby treść przyszłego zdarzenia do mózgu. Relacje historyczne i współczesne są prawie zawsze po fakcie, więc nie spełniają warunku, który same rejestry próbowały wprowadzić. Wyniki laboratoryjne albo nie powtarzają się w ostrej kontroli, albo dają efekt tak mały, że po korekcie na selektywne publikowanie znika. Nadzwyczajne twierdzenie nie upada dlatego, że jest dziwne. Upada wtedy, gdy dowód nie dorasta do dziwności.

Warto oddzielić to od uczciwości pojedynczych badaczy. Bem zachęcał do replikacji i udostępniał materiały. Spór dotyczył tego, czy ówczesne standardy psychologii potrafią odróżnić słaby prawdziwy efekt od słabego efektu zrodzonego przez elastyczność analizy. Wniosek, który z tamtej debaty został w głównym nurcie, jest ostrożny: najsurowsze testy hipotezy prekognicji nie dały niezawodnego śladu.

Przyczynowość i stożek świetlny

Pytanie o prawa natury zaczyna się nie od laboratorium, tylko od kolejności zdarzeń. W fizyce relatywistycznej z danego miejsca da się wysłać sygnał tylko w przyszły stożek świetlny i odebrać sygnał tylko z przeszłego. Granicą jest prędkość światła. Przyszłe zdarzenie losowe, wynik generatora, obraz wybrany za trzy sekundy, wypadek za tydzień, nie leży w przeszłym stożku osoby, która miałaby je znać. Nie ma drogi przyczynowej od skutku do wcześniejszej wiedzy o tym skutku.

Prekognicja w ścisłym sensie odwraca tę kolejność. Wiedza byłaby skutkiem zdarzenia, które jeszcze nie zaszło. To nie jest detal filozoficzny. Na tej zasadzie opierają się elektrodynamika, model standardowy i ogólna teoria względności w zakresie, w jakim je sprawdzono. Furtki, o których czasem się mówi, nie są furtkami użytkowymi. Tachiony nie zostały zaobserwowane, a w spójnych rachunkach prowadzą do paradoksów sygnałowych. Tunele czasoprzestrzenne są rozwiązaniami matematycznymi przy materii o ujemnej energii, której nie mamy, i nawet na papierze nie dają snu o konkretnym wypadku. Spekulacja nie jest mechanizmem.

Co prawa natury wyjaśniają zamiast prekognicji

Zostaje zjawisko, które ludzie naprawdę przeżywają. Kierowca „wie”, że auto z podporządkowanej nie zahamuje. Gracz czuje podanie, zanim partner je odda. Matka budzi się chwilę przed płaczem dziecka. W tych przypadkach skala jest krótka, a treść ograniczona do tego, co już da się wyciągnąć z bodźców. Kora stale buduje model najbliższych chwil. Gdy model jest trafny, powstaje wrażenie wiedzy sprzed zdarzenia. To kompresja teraźniejszości, nie kontakt z przyszłością. Przeczucie warto traktować jak hipotezę do sprawdzenia: hamować na faktach z drogi, nie na samej pewności.

Resztę przy snach i „proroctwach” robi pamięć. Trafienie zapisuje się mocniej niż długa seria chybień. Elastyczny obraz da się po fakcie dopasować do wielu zakończeń. Efekt „wiedziałem, że tak będzie” pojawia się także wtedy, gdy człowiek wcale nie wiedział, tylko po wyniku przeorganizował wspomnienie. Te mechanizmy są zwyczajne, dobrze opisane i wystarczają do relacji, które nie mają zapisu sprzed zdarzenia.

Szczelina logiczna zostaje tylko w jednym miejscu. Musiałoby istnieć nieznane prawo, które omija przyczynowość makroskopową, a mimo to nie pozwala na paradoks, na telegraf poza stożkiem i na darmową energię z przyszłej entropii. Takiego prawa nie znamy, nie wynika z żadnej potwierdzonej teorii i nie wymusza go żaden powtarzalny sygnał. Dopóki eksperyment nie pokaże efektu odpornego na przecieki i na błąd publikacji, oszczędniejsze jest wyjaśnienie, które już mamy.

Co z tej rozmowy zostaje

Od definicji doszliśmy do fizyki, bo jedno bez drugiego łatwo się rozjeżdża. Prekognicja w ścisłym sensie to nie prognoza i nie przeczucie. To wiedza, której nie da się wywieść z teraźniejszości. Historie o snach są stare i ludzkie, rejestry nie domknęły ich jako dowodu, a laboratoria dały głośne, małe efekty, które nie przetrwały najostrzejszej kontroli. Prawa natury nie tłumaczą takiego dostępu, bo go nie przewidują: stożek świetlny, wzrost entropii i zakaz sygnalizacji kwantowej stoją po tej samej stronie. Tłumaczą natomiast wrażenie dostępu. Mózg przewiduje z niepełnych danych, pamięć zostawia trafienia, a język chętnie nazywa to widzeniem przyszłości.