Żyjemy w kulturze, która prawie wszystko zamienia w wynik. Liczy się liczba, tempo, skuteczność, „czy wyszło”. Ta sama logika weszła do sypialni i zrobiła z seksu kolejne zadanie do odhaczenia. Ma być orgazm, najlepiej spektakularny, najlepiej u obu stron, najlepiej w przewidywalnym czasie. Jeśli go nie ma, pojawia się ciche poczucie, że coś poszło nie tak. Ten artykuł idzie pod prąd właśnie tej logice. Nie dlatego, że orgazm jest zły. Dlatego, że uczynienie z niego jedynego celu często odbiera ciału i umysłowi to, bez czego przyjemność w ogóle nie umie się rozwinąć: obecność.

Seks bez celu nie oznacza seksu byle jakiego ani seksu bez namiętności. Oznacza seks, w którym przyjemność nie musi na nic zasługiwać. W którym wolno zwolnić, oddychać, czuć skórę, zapach, ciężar ciała drugiej osoby i nie sprawdzać co chwilę, czy już „prawie”. Paradoks, który wraca w badaniach nad uważnością seksualną i w gabinetach terapeutów, jest prosty. Im mocniej goni się za orgazmem, tym częściej ciało stawia opór. Im bardziej zdejmuje się z niego obowiązek wyniku, tym częściej przyjemność wraca, a orgazm, jeśli ma przyjść, przychodzi jak fala, a nie jak zaliczony punkt.

Kultura osiągnięć weszła do łóżka i zrobiła z przyjemności egzamin

W pracy mierzymy się wskaźnikami. W sporcie liczymy powtórzenia i rekordy. Aplikacje zliczają kroki, sen i kalorie. Trudno się dziwić, że ten sam odruch pojawił się w seksie. Porno, popkultura i nieoficjalne rankingi „dobrego kochanka” uczą linearnego scenariusza. Najpierw podniecenie, potem właściwa czynność, na końcu orgazm. Wszystko, co nie prowadzi prosto do finału, zaczyna wyglądać jak strata czasu. Mężczyznom kultura często przypisuje obowiązek erekcji, wytrzymałości i doprowadzenia partnerki do szczytu. Kobietom każe być jednocześnie łatwo pobudliwymi, atrakcyjnymi, „naturalnymi” i spektakularnie kończącymi, najlepiej od samej penetracji. Oba skrypty są nierealistyczne, bo nie opisują tego, jak naprawdę działa ciało.

Seksuolożka Magdalena Smaś-Myszczyszyn zwracała uwagę, że męski orgazm bywa kulturowo traktowany jak obowiązek i cel stosunku, a kobiecy przez długi czas był mniej wspierany edukacją i partnerami. Badaczka Laurie Mintz opisała lukę orgazmową: w związkach heteroseksualnych mężczyźni znacznie częściej dochodzą podczas seksu niż kobiety. W jednym z przywoływanych przez nią badań około trzydziestu dziewięciu procent heteroseksualnych kobiet deklarowało orgazm w trakcie seksu wobec około dziewięćdziesięciu jeden procent mężczyzn. Do tego dochodzi różnica tempa. Średni czas stymulacji potrzebny wielu kobietom jest wyraźnie dłuższy niż ten, który wystarcza wielu mężczyznom. Jeśli więc cały akt jest ustawiony pod szybki finał, część ciał po prostu nie dostaje warunków, w których mogłyby się rozwinąć.

Do tego dochodzi pornografia rozumiana nie jako fantazja, tylko jako rzekomy podręcznik. Sceny, w których kobieta szczytuje szybko, głośno i zawsze od penetracji, uczą fałszywego zegara. Potem w prawdziwym łóżku ktoś patrzy na zegar niewidzialny i zaczyna oceniać. Ocena jest wrogiem pobudzenia. Nie dlatego, że ludzie są „za bardzo w głowie”. Dlatego, że seksualność jest procesem mózgowym równie mocno jak genitalnym.

Spectatoring, czyli jak oglądanie siebie z zewnątrz gasi ciało

Już Masters i Johnson opisali zjawisko, które nazwali spectatoring. Polega na tym, że zamiast być w doznaniu, człowiek wychodzi z ciała i ogląda siebie jak z trzeciego rzędu. Czy dobrze wyglądam, czy to wystarczy. Czy partner jest zadowolony, czy tym razem dojdę, czy nie jestem za głośna albo za cicha, czy erekcja jest wystarczająco twarda. To nie jest zwykła refleksja. To rozdwojenie uwagi. Jedna część osoby próbuje czuć, druga ocenia występ.

Spectatoring nie dotyczy wyłącznie seksu we dwoje. Pojawia się także w masturbacji, szczególnie u osób wychowanych w silnej presji wyglądu. Myśl o tym, jak się wygląda i jak się „powinno” brzmieć, potrafi wejść nawet wtedy, gdy w pokoju nie ma nikogo. To pokazuje, jak głęboko kultura osiągnięć osadza się w ciele. Nie potrzebuje widowni. Wystarczy wbudowany recenzent.

Gdy recenzent jest włączony, trudniej o to, co terapeuci nazywają zanurzeniem w czuciu. Orgazm, zwłaszcza ten odczuwany jako pełny, wymaga dość kompletnego udziału uwagi w doznaniach ciała. Emily Nagoski podkreśla, że orgazm jest odpowiedzią mózgu, nie wyłącznie genitaliów. Jeśli umysł jest zajęty oceną, część sygnałów przyjemności po prostu nie zostaje odczytana. Można mieć nawet fizjologiczną reakcję narządów i jednocześnie czuć, że „nic się nie dzieje”, bo świadomość jest gdzie indziej.

Hamulec i gaz, czyli dlaczego presja na wynik gasi pożądanie

Jednym z najbardziej użytecznych opisów tego, co dzieje się w głowie podczas seksu, jest model podwójnej kontroli, spopularyzowany przez Emily Nagoski za Erickiem Janssenem i Johnem Bancroftem. Układ seksualny działa jak dwa systemy naraz. Jest pedał gazu, czyli wszystko, co mózg odczytuje jako erotyczne i warte zbliżenia. I jest hamulec, czyli wszystko, co mózg koduje jako zagrożenie, ocenę, wstyd, stres, pośpiech, ból, niepewność relacji albo presję wyniku.

Kultura osiągnięć wciska hamulec z ogromną siłą. Myśl „muszę dojść” nie jest bodźcem erotycznym. Jest zadaniem. Zadanie aktywuje czujność. Czujność to domena układu współczulnego, tego od walki, ucieczki i mobilizacji. Tymczasem pełniejsze pobudzenie seksualne, szczególnie to, które pozwala ciału mięknąć, nawilżać się, napełniać krwią i otwierać na czucie, potrzebuje przewagi układu przywspółczulnego. Stanu, w którym ciało uznaje, że jest dość bezpiecznie, żeby przestać się bronić.

Elisabeth Gordon ujmuje to ostro: skupianie się na orgazmie jest jedną z najgorszych rzeczy, jakie można zrobić, jeśli zależy nam na szansie na orgazm albo na jego jakości. Lęk o wynik psuje ten stan „spokoju i rozlania”, w którym przyjemność umie się budować. To nie morał. To fizjologia. Kortyzol i napięcie nie sprzyjają dopaminie przyjemności ani oksytocynie bliskości. Ciało, które ma zdać egzamin, nie jest ciałem, które umie się oddać falom.

Dlatego tak częsty jest paradoks osób, które w samotności dochodzą względnie łatwo, a z partnerem już nie. W samotności hamulców jest mniej. Nie ma oceny wyglądu w cudzych oczach, nie ma odpowiedzialności za czyjś orgazm, nie ma skryptu „jak powinno wyglądać”. We dwoje do gazu dochodzą nowe bodźce, ale jednocześnie wchodzi cała paczka hamulców społecznych. Jeśli ktoś próbuje wtedy jeszcze mocniej „pracować nad orgazmem”, zwykle dokładają się kolejne hamulce, nie więcej gazu.

Przyjemność jest miarą, nie orgazm

Nagoski powtarza zdanie, które warto wziąć dosłownie. Pleasure is the measure. Miara dobrego seksu to nie częstotliwość, nie liczba pozycji, nie liczba orgazmów i nie to, czy skończyło się „jak w filmie”. Miara jest taka, czy osoby biorące udział lubią to, co się dzieje, mogą odejść bez przykrych konsekwencji i są w tym obecne na tyle, na ile chcą. Reszta, w tym pożądanie i orgazm, częściej układa się sama, gdy przyjemność wraca na środek definicji.

To nie jest pocieszenie dla tych, którym „nie wychodzi”. To zmiana celu, która odciąża tak zwany monitor postępu. Nagoski opisuje wewnętrznego kontrolera, który cały czas sprawdza, czy zbliżamy się do celu wystarczająco szybko. Jeśli celem jest orgazm, a ciało z jakiegoś powodu nie idzie po linii prostej, monitor zaczyna się irytować. Irytacja nie dodaje podniecenia. U większości ludzi irytacja wciska hamulec. Rozwiązaniem, które wraca w terapii trudności z orgazmem, jest zdjęcie orgazmu z piedestału na jakiś czas i ćwiczenie samego przebywania w przyjemności. Wtedy monitor dostaje komunikat: cel już jest osiągnięty, bo czucie jest. Nie musi poganiać.

W praktyce oznacza to coś bardzo konkretnego. Można celowo pozwolić pobudzeniu rosnąć i opadać. Można dojść do wysokiego poziomu i zejść niżej, zamiast za wszelką cenę pchać się przez ostatni próg. To uczy ciało, że przyjemność nie jest korytarzem z jednymi drzwiami na końcu. Jest krajobrazem. Osoby, które ćwiczą takie wychodzenie i wracanie, często potem opisują orgazmy jako szersze, mniej punktowe, bardziej rozlane po ciele. Nie dlatego, że ktoś im obiecał cud, tylko dlatego, że napięcie nie jest od początku ustawione na sprint.

Model „wystarczająco dobrego seksu”, opisywany między innymi przez Barry’ego McCarthy’ego i Michaela Metza, idzie w podobną stronę. Zamiast języka osiągnięć, czasu trwania i sprawności wprowadza język bliskości i doświadczenia. Incydentalne trudności z erekcją, wytryskiem albo orgazmem są w tym ujęciu czymś zwyczajnym, a nie dowodem klęski. Gdy przestaje się traktować każdy akt jak sprawdzian, spada lęk, a wraz z lękiem często wraca funkcja, której wcześniej się tak kurczowo domagano.

Co mówią badania o uważności w seksie

Uważność w najprostszym sensie to obecność w chwili bez natychmiastowego osądu. W seksie oznacza to zdolność zauważenia doznania, myśli i emocji i niespędzania całego aktu na walce z nimi. Lori Brotto od lat pokazuje, że trening uważności pomaga osobom z trudnościami seksualnymi, zwłaszcza kobietom z obniżonym pożądaniem i pobudzeniem. Uczestniczki programów opartych na mindfulness częściej zgłaszały wzrost subiektywnego pożądania i pobudzenia, lepszą świadomość reakcji ciała i mniejszy niepokój związany z seksem. Mechanizm nie jest mistyczny. Żeby pobudzenie mogło się budować, umysł musi mieć szansę zauważyć, że ciało w ogóle odpowiada.

Przeglądy interwencji opartych na medytacji uważności wskazują, że bywają one pomocne w poprawie subiektywnego pobudzenia, pożądania i satysfakcji oraz w zmniejszaniu lęku związanego z aktywnością seksualną. Szczególnie dobrze sprawdzają się tam, gdzie problem siedzi w negatywnych przekonaniach, samokrytyce i automatycznych myślach, a nie wyłącznie w tkance czy hormonach. Osoby z dysfunkcjami często nie kierują uwagi na sygnały erotyczne, tylko na treści pozaerotyczne: na ocenę występu, wstyd, porównanie, obawę o odrzucenie. Uważność ćwiczy właśnie przesuwanie uwagi z powrotem do czucia.

W badaniach par większa świadomość i mniejszy osąd w trakcie seksu wiązały się z większym rozkwitem relacji, większą harmonią seksualną i większą konsekwencją orgazmów. Co ważne, świadomość jednej osoby wiązała się także z bardziej regularnym orgazmem u partnera. Autorzy tłumaczyli to odejściem od seksu napędzanego celem w stronę seksu zamierzonego i osadzonego w chwili. Wolniejsze tempo i mniej oceny dają wielu kobietom czas, którego ich ciało potrzebuje, żeby pobudzenie dogoniło kontakt.

Uważność działa też poza samym aktem. Osoby o wyższej cesze uważności rzadziej odrzucają partnera w sposób wrogi albo unikający, a częściej potrafią powiedzieć „nie” wprost i z szacunkiem. To z kolei wiąże się z wyższą satysfakcją seksualną i relacyjną. Seks bez celu nie zaczyna się więc dopiero po zgaszeniu światła. Zaczyna się w tym, czy bliskość w ogóle ma klimat bezpieczeństwa.

Polskie obserwacje idą w tę samą stronę. Psychoterapeutka i seksuolożka Iza Jąderek, która badała wpływ technik uważności na objawy dysfunkcji seksualnych, podkreślała, że satysfakcja seksualna bywa wyższa u osób medytujących. Rozproszony umysł wraca do pracy, do listy zadań albo przeciwnie, pędzi do finału i przez to nie pozwala doświadczać seksu wszystkimi zmysłami. Dobry seks, mówiła, zaczyna się w głowie, ale nie w sensie kombinowania. W sensie obecności.

Seks jako medytacja nie wymaga ołtarzyka. Wymaga wracania

Porównanie seksu do medytacji łatwo brzmi górnolotnie, ale w praktyce jest bardzo ziemskie. Medytacja uczy trzech rzeczy, które w łóżku są na wagę złota. Zauważania, że uwaga uciekła, wracania do kotwicy bez awantury do siebie, nieoceniania tego, co się pojawia. Kotwicą na poduszce bywa oddech albo punkty styku ciała z podłożem. W łóżku kotwicą może być ciepło dłoni, ciężar uda, dźwięk oddechu drugiej osoby, zapach skóry, zmiana temperatury, puls, wilgoć, faktura prześcieradła.

Regularny seks bywa przeciwieństwem uważności. Wypycha chwilę obecną, ucieka w fantazję albo w rozliczanie, skupia się na tym, co się weźmie, rzadziej na tym, co się daje i co się czuje po drodze. Uważny seks odwraca ten wektor. Nie zakazuje fantazji i nie każe być świętym. Prosi tylko, żeby choć część uwagi została przy rzeczywistym ciele, a nie wyłącznie przy wyobrażonym finale.

Jedną z najstarszych klinicznych form tej praktyki jest sensate focus, stosowany od dekad w terapii seksualnej. We wczesnych etapach często wyłącza się genitalne celowanie i penetrację nie dlatego, że są złe, tylko dlatego, że zdejmuje się z kontaktu ramę „mamy dokądś dojść”. Gdy znika obowiązek orgazmu, erekcji albo „rozwiązania sprawy”, uwaga ma wreszcie gdzie wylądować. Na tym, jak naprawdę czuje się dłoń na ramieniu. Na tym, czy dotyk jest przyjemny, obojętny, za mocny, za szybki. To brzmi banalnie, dopóki ktoś nie odkryje, że przez lata prawie nie wiedział, co lubi, bo cały czas był w drodze do punktu.

Seks jako medytacja nie oznacza, że każdy akt ma trwać godzinę i odbywać się przy świecach. Oznacza, że można potraktować zbliżenie jak trening uwagi w ruchu. Umysł i tak będzie uciekał. To normalne. Różnica polega na tym, czy po ucieczce wraca się do skóry, czy zostaje się w sądzie nad sobą.

Świadome oddychanie jest najprostszą drogą z powrotem do ciała

Oddech jest mostem między napięciem a odpuszczeniem. W gonitwie za orgazmem oddech zwykle płytczeje, przyspiesza i unosi się do klatki. Mięśnie brzucha i dna miednicy idą w skurcz. To sprzyja szybkiej, zlokalizowanej ścieżce do rozładowania. Bywa skuteczne. Rzadko bywa szerokie. Wolniejszy, nieco głębszy oddech, z dłuższym wydechem, wspiera układ przywspółczulny. Poprawia poczucie bezpieczeństwa i daje ciału szansę, żeby przyjemność nie została uwięziona w jednym punkcie.

W praktyce nie trzeba od razu uczyć się skomplikowanych technik jogicznych. Wystarczy w momencie, gdy głowa odpływa do oceny, wrócić do ruchu powietrza. Wdech, wydech, kontakt nozdrzy albo uniesienie brzucha. To ta sama kotwica, której używa się w zwykłej medytacji, tylko przeniesiona między ciała. Niektóre osoby łączą oddech z zapachem skóry albo z rytmem partnera. Wspólny oddech nie jest magicznym rytuałem. Jest sygnałem dla układu nerwowego, że druga osoba jest tu i że da się z nią zestroić. Mózg lubi takie sygnały bezpieczeństwa. A bezpieczeństwo, jak już było, jest warunkiem, nie dodatkiem.

W tradycjach tantrycznych i w części praktyk body-oriented mówi się o rozprowadzaniu pobudzenia oddechem zamiast spychania go natychmiast do rozładowania. Nie trzeba przyjmować całego słownika energii, żeby sprawdzić empirycznie prostą rzecz. Gdy ktoś nie wstrzymuje powietrza i nie ściska całego ciała w drodze do szczytu, doznanie często zmienia charakter. Zamiast krótkiego skurczu pojawia się fala, która ma czas się rozlać. Badacze i praktycy rozróżniają czasem orgazm automatyczny od orgazmu uważnego. Ten pierwszy jest fizjologicznym spustem. Ten drugi łączy spust z subiektywnym udziałem, z poczuciem odpuszczenia i ze zmysłowym wypełnieniem. Szybki rytm, mocny, bardzo miejscowy bodziec, płytki oddech i twarde spinanie mięśni łatwiej dają ten pierwszy. Wolniejsze budowanie, udział całego ciała i świadomy oddech łatwiej otwierają drzwi do drugiego.

To rozróżnienie tłumaczy też część przypadków przedwczesnego wytrysku albo orgazmu bez satysfakcji. Ciało umie się rozładować. Umysł nie zdążył wejść do doświadczenia. Uważność nie obiecuje, że każdy będzie dochodził godzinami. Obiecuje coś skromniejszego i często cenniejszego: że to, co się wydarza, będzie przeżyte, a nie tylko zaliczone.

Jak gonienie za orgazmem konkretnie psuje przyjemność

Po pierwsze, zwęża pole. Gdy jedynym kierunkiem jest finał, ciało uczy się iść najkrótszą drogą. Najkrótsza droga zwykle omija szyję, plecy, oddech, kontakt wzrokowy, śmiech, pauzę, zmianę tempa. Potem ludzie dziwią się, że seks stał się powtarzalny. Nie stał się powtarzalny, bo „się znudziło”. Stał się powtarzalny, bo uwaga od dawna nie zwiedzała niczego poza metą.

Po drugie, zamienia niepewność w wstyd. Jeśli każda sesja ma skończyć się orgazmem, jego brak przestaje być jedną z możliwych pogodnych wersji wieczoru. Staje się dowodem defektu. Z tego wstydzenia się rodzi kolejna runda spectatoringu i kolejna runda hamulców. Pętla jest okrutnie logiczna. Im bardziej ktoś boi się, że nie dojdzie, tym trudniej mu dojść.

Po trzecie, psuje kontakt. Partner przestaje być osobą, a zaczyna być narzędziem do wyniku albo sędzią. Trudno wtedy o ciekawość. A ciekawość jest jednym z najsilniejszych afrodyzjaków, jakie w ogóle mamy, bo wyłącza recenzenta i włącza badacza. Uważny seks wraca do pytania „co się teraz dzieje”, zamiast pytać „czy już prawie”.

Po czwarte, uczy ciało kojżyć przyjemność z końcem. Tymczasem wiele osób, szczególnie o pożądaniu responsywnym, potrzebuje najpierw przyjemności, żeby w ogóle poczuć chęć. Nagoski podkreśla, że u sporą część ludzi pożądanie nie spada z nieba przed seksem, tylko pojawia się w odpowiedzi na dobry kontekst i na samo czucie. Jeśli ktoś od progu stawia warunek „albo orgazm, albo klapa”, odcina sobie właśnie ten kontekst, w którym pożądanie mogłoby się obudzić.

Uważność nie jest nową religią łóżka

Warto powiedzieć wprost, czego to podejście nie robi. Nie każe wyrzec się orgazmu. Nie twierdzi, że szybki, intensywny, brudny seks jest gorszy. Również nie zamienia sypialni w salę warsztatową, w której wolno tylko oddychać świadomie i patrzeć sobie w oczy. Kontrarianizm wobec kultury osiągnięć nie polega na wprowadzeniu nowego rygoru. Polega na odzyskaniu wyboru.

Są wieczory, w których ktoś chce właśnie celu, tempa i rozładowania. To też może być uważne, jeśli dzieje się za zgodą i z udziałem ciała, a nie z paniką o wynik. Są też wieczory, w których najlepiej smakuje wolne rozciąganie czasu. Seks bez celu jest narzędziem, nie nowym katechizmem.

Nie zastąpi też leczenia wtedy, gdy w tle są leki, hormony, ból, uraz, infekcja albo poważny konflikt w związku. Mindfulness bywa bardzo pomocny przy lęku, samokrytyce, rozproszeniu i rozjechaniu się głowy z ciałem. Nie jest czarodziejską różdżką na każdy problem seksualny. Brotto i inni badacze zaznaczają, że interwencje uważnościowe szczególnie dobrze pracują z barierami uwagi i z negatywnymi schematami poznawczymi. Tam, gdzie potrzebna jest diagnostyka medyczna, najpierw diagnostyka.

Nie każdemu też służy język medytacji i tantry. Komuś innemu lepiej wejdzie zwykłe „zdejmijmy dziś z tego obowiązek orgazmu i zobaczmy, co zostaje”. Sens jest ten sam. Zmienia się tylko słownik.

Co zostaje, kiedy zdejmie się cel

Zostaje dotyk, który nie musi prowadzić. Oddech, który nie musi przyspieszać. Zostaje prawo do zmiany zdania w środku. Śmiech, który w kulturze osiągnięć wygląda jak wpadka, a w uważnym seksie często jest znakiem, że hamulec puścił. Zostaje możliwość powiedzenia, że coś jest za mocne, za szybkie, za mało albo akurat idealne, bez poczucia, że psuje się spektakl.

Dla wielu par najprostszy eksperyment jest jednocześnie najtrudniejszy. Umówić się na jedno spotkanie, w którym orgazm nie jest dozwolony jako cel, a nawet bywa odłożony. Albo na spotkanie, w którym wolno wszystko poza gonitwą. Ludzie boją się, że bez celu zostanie nuda. Częściej okazuje się, że bez celu zostaje więcej czucia, niż się spodziewali, bo po raz pierwszy nie trzeba było niczego udowadniać.

W terapii taki zakaz celu bywa stosowany właśnie po to, żeby zdjąć z układu nerwowego egzamin. Gdy ciało przez kilka tygodni uczy się, że bliskość nie musi kończyć się konkretnym produktem, często wraca ciekawość, a wraz z nią łatwiej o pobudzenie. To nie magia odwrotnej psychologii. To zdejmowanie hamulca, który sam się zacisnął od tropienia wyniku.

Uważność pomaga też w czymś, o czym rzadziej się mówi przy okazji orgazmu. W odrzuceniu, zmęczeniu. W dniach, kiedy ktoś nie chce seksu. Osoba obecna łatwiej zauważa swój stan i łatwiej komunikuje go bez wrogości. Związek, w którym „nie” nie musi być okrutne, jest związkiem, w którym „tak” ma szansę być prawdziwe. A prawdziwe „tak” jest lepszym podłożem przyjemności niż najbardziej ambitny plan orgazmów na tydzień.

Seks bez celu jest polityczny tylko w tym sensie, że odmawia bycia produktywny

Nie trzeba z tego robić manifestu. Wystarczy zauważyć, że sypialnia stała się jednym z ostatnich miejsc, w których jeszcze moglibyśmy nie produkować wyniku, i mimo to wnieśliśmy tam tabelkę. Gonienie za orgazmem jest w tym ujęciu nie tylko błędem technicznym. Jest gestem kultury, która boi się tego, co nieprzeliczalne. Przyjemność jest nieprzeliczalna. Bliskość też. Oddech, który akurat teraz unosi klatkę piersiową drugiej osoby, też.

Dlatego mindfulness w łóżku drażni logikę osiągnięć. Nie da się go wpisać w ranking. Nie da się powiedzieć, że ktoś „wygrał medytacyjny seks”. Można tylko powiedzieć, że było się tam, gdzie było ciało. Że wróciło się, gdy umysł uciekł. Że przez chwilę nie trzeba było niczym być.

Jeśli ma zostać jedna myśl, niech zostanie ta. Orgazm nie jest wrogiem. Wrogiem jest przekonanie, że bez niego seks się nie liczy. Ciało lepiej odpowiada na ciekawość niż na polecenie. Układ nerwowy lepiej mięknie w poczuciu bezpieczeństwa niż w poczuciu egzaminu. A przyjemność, której nie trzeba na nic zamieniać, często okazuje się większa niż ta, którą się tropiło.

Seks bez celu nie jest seksem gorszym. Jest seksem, który przestaje udawać pracę.